भाग २, अङ्क १: अप्रिल–मे–जुन–जुलाई २०११
सामुदायिक वनमा वन कार्बन भण्डार: एन्सावले नेपालका तीन जलाधारका सामुदायिक वनको कार्बन भण्डारको हालको अवस्था अनुमान गर्यो
एन्सावले नेपालको चितवन जिल्लाको खयरखोला, दोलखा जिल्लाको चरनावती र गोरखा जिल्लाको लुँडीखोला गरी तीन जलाधारका १०४ सामुदायिक वनको वन कार्बन भण्डारको हालको तह अनुमान गरेको छ। हाल एन्साब दुई अन्य साझेदारसँग अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड), र सामुदायिक वन उपभोक्ता महासङ्घ नेपाल (फेकोफन) नोराडको आर्थिक सहयोगमा जुलाई २००९ देखि क्षेत्रमा “वन विनाश र वन क्षयीकरणबाट उत्सर्जन घटाउने (रेड) अन्तर्गत नेपालको सामुदायिक वन व्यवस्थापनका लागि सुशासन र भुक्तानी प्रणालीको डिजाइन र स्थापना” परियोजना कार्यान्वयन गर्दैछ। यो पाइलट परियोजनाले सीमान्तकृत समूह सहित स्थानीय समुदायलाई संलग्न गराएर सामुदायिक वन (CF) मा रेड भुक्तानी संयन्त्रको सम्भाव्यता प्रदर्शन गर्ने लक्ष्य राख्छ ताकि दिगो वन व्यवस्थापन अभ्यासलाई आर्थिक प्रोत्साहनसँग जोडेर वन विनाश र वन क्षयीकरण घटाउन सकियोस्। यसबाहेक परियोजनाले तल्लो तहमा सामुदायिक वनलाई सहयोग गर्ने राष्ट्रिय तहको रेड शासन र भुक्तानी संयन्त्रको डिजाइन र सञ्चालनमा वनमा निर्भर आदिवासी, सीमान्तकृत जनता, महिला, दलित र स्थानीय समुदायलाई संलग्न गराएर तिनका चिन्तामा ध्यान दिन्छ। वन कार्बन मापनको प्राविधिक भागको जिम्मेवारीका रूपमा एन्सावले परियोजना स्थलमा वन कार्बन भण्डारको हालको तह अनुमान गर्यो, जसको उद्देश्य समयसँगै कार्बन भण्डारमा परिवर्तन हेर्न र सामुदायिक वन व्यवस्थापन प्रणालीमा रेड प्रोत्साहन वितरण र शासन प्रक्रियाको अभ्यास प्रदर्शन गर्न आधाररेखा सूचना उत्पन्न गर्नु थियो। सन् २०१० को सुरुमा एन्सावका प्राविधिकले समुदायद्वारा व्यवस्थित वनमा कार्बन भण्डार मापनका लागि निर्देशिका पनि तयार गरेका थिए।
तीन जलाधार क्षेत्रमा वन कार्बन मापन अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड पछ्याउँदै गरियो। वन कार्बन मापनको एकरूपता र राम्रो गुणस्तरका लागि सबै परियोजना क्षेत्रका वन प्राविधिक, स्थानीय स्रोत व्यक्ति र सरकारी अधिकारीलाई तालिम दिइयो। वन कार्बन मापन गर्ने क्षमता बढाउने दृष्टिले स्थानीय समुदायलाई पनि कार्बन मापन प्रक्रियामा संलग्न गराइयो। वन कार्बन पाँच फरक भण्डार – भूमिमाथि (रुख, बिरुवा र अङ्कुर), जडीबुटी, पातपतिङ्गर, माटो र भूमिमुनि – मा मापन गरियो। स्थायी प्लटको कुल सङ्ख्या दुई प्रारम्भिक वन स्तर; घना (७०% भन्दा बढी छत्र आवरण) र पातलो (७०% भन्दा कम छत्र आवरण) स्तरमा ९१ पाइलट प्लट सञ्चालन गरेर निर्धारण गरियो। विश्लेषण ब्राउन आदि (१९८७) ले सुझाव दिएका एलोमेट्रिक समीकरण प्रयोग गरेर गरियो र नमुना घनत्व यूएनएफसीसीसी (२००९) ले दिएको विधि प्रयोग गरेर गणना गरियो। पाइलट सूचीकरणको सूचनाको सहयोगमा गणना गरिएको भिन्नताका आधारमा जम्मा ५७० स्थायी प्लट निर्धारण गरियो। पाँच भण्डारमा कार्बन अनुमान गरियो। रुख, बिरुवा र पुनरुत्पादनलाई क्रमशः ८.९२ मि, ५.६४ मि र १ मि त्रिज्याका गोलाकार प्लटमा भूमिमाथिको बायोमासका रूपमा मापन गरियो। जडीबुटी घाँस र पातपतिङ्गर र माटोको जैविक कार्बनलाई आईपीसीसीका प्रक्रिया विचार गर्दै र मापन भीसीएस मापदण्डका लागि योग्य हुन आवश्यक गुणस्तर पूरा गर्छ भन्ने सुनिश्चित गर्दै क्रमशः ८.९२ मि, ५.६४ मि, १ मि र ०.५६ मि त्रिज्याका गोलाकार नेस्टेड प्लटमा मापन गरियो।
वन कार्बन भण्डार विश्लेषणले जलाधार क्षेत्रमा वन कार्बनबारे केही रोचक तथ्य खुलाएको छ। सबै स्तरको छातीको उचाइको व्यास (DBH) वितरणको विश्लेषणले सबै स्तरमा अधिकांश रुख तरुण रहेको र वनको दिगो व्यवस्थापनमार्फत रुखको वृद्धिलाई उत्प्रेरित गरेर वन कार्बन भण्डार बढाउने सम्भावना रहेको देखाउँछ। भूमिमुनिको बायोमाससहित सबै कार्बन भण्डारको विश्लेषणले खयरखोला जलाधारको घना र पातलो स्तरमा वन कार्बन भण्डार क्रमशः २९६.४४ टन प्रति हेक्टर र २५६.७० टन प्रति हेक्टर रहेको देखाउँछ। दुई स्तरबीच कार्बन भण्डारको सबैभन्दा ठूलो भिन्नता चरनावती (६२ टन कार्बन/हेक्टर) मा पाइयो जहाँ घना र पातलो स्तरमा क्रमशः २२८.५६ टन प्रति हेक्टर र १६६.७५ टन प्रति हेक्टर छ। त्यसैगरी लुँडीखोलामा वन कार्बन भण्डार घना र पातलो स्तरमा क्रमशः २१६.२६ टन प्रति हेक्टर र १६२.९८ टन प्रति हेक्टर छ। व्यक्तिगत सावउसको वन कार्बन तथ्याङ्कले खयरखोलाका निबुवाटार, चित्रमकमिनचुली र देउजार; चरनावतीका चरनावती, भित्तेरी र सेतीदेवी–डाँडर; र लुँडीखोलाका लुँडी–दमगडे, घलेडाँडा–राणाखोला र गाङ्गटे–बाहुनेचौर ठूला घना क्षेत्रका कारण सम्बन्धित जलाधारमा सबैभन्दा उच्च वन कार्बन भण्डार भएको देखाउँछ। खयरखोला र चरनावतीमा उचाइ बढ्दै जाँदा कार्बन भण्डार बढ्ने सामान्य प्रवृत्ति छ भने लुँडीखोलामा उल्टो प्रवृत्ति छ। मोहडाका आधारमा खयरखोलामा पूर्व, चरनावतीमा दक्षिणपूर्व र लुँडीखोलामा उत्तरले सबैभन्दा उच्च वन कार्बन भण्डार अभिलेख गर्यो।
कार्बन मापन प्रक्रियाबाट अर्को सिकाइ, स्थानीय समुदायको कार्बन मापन, तथ्याङ्क विश्लेषण, व्यवस्थापन र अनुगमनमा क्षमता बढाइएमा उनीहरूलाई वन कार्बन मापन गर्न संलग्न गराउन सकिन्छ। यसले कार्बन मापन प्रक्रियाको लागत पनि उल्लेख्य रूपमा घटाउँछ।
नर्वेजियन विकास सहयोग एजेन्सी (नोराड) विकास सहयोगका लागि नर्वे राज्यको निर्देशनालय हो। एजेन्सीले सहायता कोषको प्रभावकारी व्यवस्थापनमा योगदान दिने र नर्वेको विकास सहयोगको गुणस्तर सुनिश्चित र मूल्याङ्कन गर्ने लक्ष्य राख्छ
हिमालमा हरित व्यवसाय: एन्सावले नेपालका साना तथा मझौला वन उद्यममा संस्थाको सहयोगबारे भिडियो वृत्तचित्र निर्माण गर्यो
एन्सावले नेपालका साना तथा मझौला वन उद्यम (एसएमएफई) मा संस्थाको सहयोगबारे भिडियो वृत्तचित्र निर्माण गरेको छ।
भिडियोले नेपालका सात जिल्लामा हस्तनिर्मित कागज, सुगन्धित तेल, जुस र जैविक ब्रिकेट सहित धेरै गैरकाष्ठ वन पैदावारको उत्पादन र बजारीकरणमा संलग्न एन्सावले सहयोग गरेका उद्यम देखाउँछ। भिडियोले दार्चुला, बाग्लुङ, म्याग्दी, पर्वत, दोलखा, सिन्धुपाल्चोक र काठमाडौँ जिल्लाका उद्यम पहल र गतिविधि कैद गर्छ, र दोलखाका रमेश तामाङ, म्याग्दीका होमलाल पुन, बझाङका गोविन्द विश्वकर्मा र सिन्धुपाल्चोकका शेरकुमारी श्रेष्ठ सहित एन्सावले सहयोग गरेका धेरै उद्यमीका विचार पनि समेटेको छ। उद्यमीहरूले साना तथा मझौला वन उद्यम स्थापना गर्ने पहल गरे, जसले हाल स्थानीय तहमा रोजगारी सिर्जना गर्दै छन् र स्थानीयलाई काम खोज्न काठमाडौँ र खासा (तिब्बत) जानबाट रोक्दै छन्। वन र साना सामुदायिक उद्यम क्षेत्रसँग निकट रहेर काम गर्ने सरकारी अधिकारी, स्थानीय प्रतिनिधि, स्थानीय सङ्कलक, व्यापारी र व्यवसायीका विचारसँगै भिडियोले स्थानीय समुदायलाई उद्यम विकासमा सहयोग गर्न एन्सावले अपनाएका सिद्धान्त पनि कैद गर्छ।
भिडियो वृत्तचित्र ३२ मिनेट लामो छ र अङ्ग्रेजी र नेपाली संस्करणमा निर्माण गरिएको छ। अङ्ग्रेजी संस्करणको शीर्षक हिमालयमा हरित व्यवसाय–जीविकोपार्जन सुधार र जैविक विविधता संरक्षणका लागि बजार–सञ्चालित समाधानको अग्रगामी हो र नेपाली संस्करणलाई बसेर हुँदैन (खाली बस्नु विकल्प होइन) भनिन्छ। भिडियो टोलीले भिडियो अन्तिम रूप दिन ३२ दिन छायाङ्कन र एक हप्ता पोस्ट–प्रोडक्सन गर्यो।
एन्सावले अङ्ग्रेजी भिडियोको पूर्वावलोकन आफ्नो युट्युब च्यानलमा अपलोड गरेको छ र वेबसाइटमा कोड समावेश गरेको छ। तपाईँलाई पूर्ण लम्बाइको भिडियो चाहिएमा वा थप जानकारी चाहिएमा हामीलाई सम्पर्क गर्न सक्नुहुन्छ।
अन्य प्रकाशनहरू
Assessment of Allo Production and Enterprise Potential in Parbat District
एन्साब र जिल्ला वन कार्यालय, पर्वतले संयुक्त रूपमा प्रजातिको आपूर्ति सम्भावना र जिल्लाका सम्बन्धित उद्यम अवसरको विश्लेषणसहित पर्वत जिल्लामा अल्लो उत्पादन र यसको उद्यम सम्भावनाबारे मूल्याङ्कन प्रतिवेदन प्रकाशन गरे। मूल्याङ्कन भौगोलिक सूचना प्रणाली (जीआईएस), सहभागितामूलक सामुदायिक नक्साङ्कन र जिल्लामा क्षेत्रीय सूचीकरणको संयोजन प्रयोग गरेर गरिएको थियो। मूल्याङ्कनले पर्वत जिल्लामा अल्लो उद्यमको मध्यम सम्भावना रहेको र उपलब्ध अल्लोको पूर्ण उपयोगले रु ८४,१६,४५४ को प्रत्यक्ष आम्दानी उत्पन्न गर्न सक्ने देखाउँछ। सम्बन्धित गतिविधिबाट सिर्जित रोजगारी गणना गर्ने हो भने सम्भावित लाभ अझ बढी छ।
पूर्ण प्रतिवेदन पढ्नुहोस् >> (पीडीएफ, 1.43 MB)
Video on Deo-dhunga Multiple Cooperative, Dolakha Uploaded on एन्साब YouTube Channel
केही वर्षअघि नेपाल टेलिभिजनमा “आँखीझ्याल” कार्यक्रमअन्तर्गत प्रसारण भएको भिडियो वृत्तचित्र – समुदायमा आधारित वन उद्यम: देवढुङ्गा बहुउद्देश्यीय सहकारी, दोलखा – एन्सावको युट्युब च्यानलमा अपलोड गरिएको छ। भिडियोले नेपालको दोलखा जिल्लाको देवढुङ्गा बहुउद्देश्यीय सहकारीको घटनासहित समुदायले सामुदायिक वनबाट सुगन्धकोकिला जस्ता गैर–परम्परागत एनटीएफपीबाट आर्थिक लाभ कसरी पाउन सक्छन् भन्ने देखाउँछ।
बजार मूल्य
Nepal
India
Chiretta
405
504
Cinnamon
55
88
–
Dried Ginger
240
252
–
Himal. Rhubherb
70
113.25
Indian Gooseberry
90
86.75
Indian Mastiche
275
366
Indian Valerian
170
296
Madder
75
138
–
Prickly Ash
117.5
120
Rock Foil
35
48
Soap Nut
31.5
40.5
Soap Pod
20.5
23.75
Spikenard
400
–
730
Sweet Flag
52.5
68
मार्च २०११ को मूल्य रु/केजी मा। छ बजार (नेपालका लागि काठमाडौँ र नेपालगञ्ज; भारतका लागि दिल्ली, टनकपुर, लखनउ र कोलकाता) को औसत। अघिल्लो महिनाको तुलनामा भिन्नता गणना गरिएको।
नेपाल र भारतका छ फरक सहरमा ३२ उत्पादनको मूल्य सूची हेर्नुहोस् >>
बजार मूल्य
सन् २०१० का लागि छानिएका सहरमा चिराइतोको मूल्य प्रवृत्ति
कार्यक्रमहरू
एन्सावले दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय फरेस्ट कनेक्ट कार्यशालामा सहभागिता जनायो
कार्यकारी निर्देशक डा. भीष्म सुवेदी र फरेस्ट कनेक्ट नेपाल कार्यक्रम संयोजक सुदर्शन खनालले अन्तर्राष्ट्रिय वातावरण तथा विकास संस्थान (iied), संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय एफएओ र प्रोफोरले फेब्रुअरी १६–१८, २०११ मा इथियोपियाको अदिस अबाबामा संयुक्त रूपमा आयोजना गरेको दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय फरेस्ट कनेक्ट कार्यशालामा सहभागिता जनाए। कार्यशालामा डा. सुवेदीले तेस्रो पक्ष प्रमाणीकरण, जैविक ब्रिकेटको सहरी बजार विस्तार र सुगन्धकोकिलाको जिम्मेवार मूल्य शृङ्खला विकासमा साना तथा मझौला वन उद्यमलाई एन्सावको सहयोगका तीन घटनासहित नेपालका साना तथा मझौला वन उद्यम (एसएमएफई) लाई सहयोग गर्ने एन्सावका पहलबारे प्रस्तुति पनि दिए। कार्यशालाले एन्सावलाई फरेस्ट कनेक्टको सञ्चालन समितिको सदस्य पनि चयन गर्यो।
प्रस्तुति डाउनलोड गर्नुहोस् >> (पीडीएफ, 2.45 MB)
एन्सावले नेपालमा गैरकाष्ठ वन पैदावारको संरक्षण र दिगो उपयोगका लागि नीति तथा नियामकीय वातावरणबारे प्रस्तुति दियो
कार्यकारी निर्देशक डा. भीष्म सुवेदीले डिसेम्बर १८, २०१० मा प्रोफोर–विश्व बैंक नेपाल वन क्षेत्र समीक्षा परियोजना कार्यशालामा नेपालमा गैरकाष्ठ वन पैदावार (एनटीएफपी) को संरक्षण र दिगो उपयोगका लागि हालको नीति तथा नियामकीय वातावरणबारे प्रस्तुति दिए। प्रस्तुतिले नीति तर्जुमा र पुनरावलोकन प्रक्रिया सुधारेर; राष्ट्रिय कानुन परिमार्जन र तर्जुमा गरेर; विशेषगरी शासन र समन्वयमा कार्यान्वयन अभ्यास सुधारेर; र प्रभावकारी अनुगमन प्रणाली स्थापना गरेर नीति तथा नियामकीय वातावरण सुधार्न विशाल दायरा पहिचान गर्यो।
प्रस्तुति डाउनलोड गर्नुहोस् >> (पीडीएफ, १.६५ एमबी)
एन्सावले तेस्रो वार्षिक इसिमोड खुला दिवसमा सहभागिता जनायो
एन्सावले इसिमोडको तेस्रो वार्षिक खुला दिवस, शनिबार मार्च १२ मा आयोजित स्टलमा आफ्ना प्रमुख प्रकाशन, सफलताका कथा र जैविक विविधता संरक्षण र गरिबमैत्री आर्थिक विकासको क्षेत्रमा योगदान साझा गर्यो। पुस्तक र पुस्तिका, डीभीडी, ब्रोसर र क्षमता विवरण सहित प्रमुख प्रकाशन प्रदर्शन गरिए; अधिकांश प्रकाशन निःशुल्क वितरण गरिए र केही कार्यक्रमका क्रममा जनतालाई छुट मूल्यमा बिक्री गरिए। ८ भागको एन्साब ग्रामीण विकास टुलकिट शृङ्खला २०१० र समुदायद्वारा व्यवस्थित वनमा कार्बन भण्डार मापनसम्बन्धी निर्देशिका खुला दिवसका मुख्य आकर्षण थिए।
२,००० भन्दा बढी मानिसले एन्सावको स्टल भ्रमण गरे। हाम्रा सञ्चार प्रमुख सुदर्शन खनालले वन अधिकृत रिजन तामाकार र स्वीटी थापासँग मिलेर आगन्तुकलाई संस्था र यसका प्रमुख कार्यक्रमबारे जानकारी दिए। अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) ले संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय अन्तर्राष्ट्रिय वन वर्ष २०११ मनाउने अंशका रूपमा खुला दिवस आयोजना गरेको थियो।
खुला दिवसबारे थप जान्नुहोस् >>
सङ्क्षेपमा
एन्साब Rural Development Toolkit Series 2010
एन्सावले सन् २०१० मा टुलकिट विकास भएपछि विभिन्न समान विचारका विकास अभ्यासकर्ता, सिक्नेहरू र व्यवस्थापकहरूलाई एन्साब ग्रामीण विकास टुलकिट शृङ्खलाका ८ भागको नियमित प्रसार जारी राखेको छ। संस्थाले पहिल्यै १०० भन्दा बढी सेट टुलकिट सरकार, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदार र क्षेत्रमा काम गर्ने अन्य संस्थामा प्रसार गरिसकेको छ। टुलकिटको विकास र प्रसारपछि केही राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाले एन्सावलाई संयुक्त तालिम र अध्ययन कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सम्पर्क गरेका छन्।
गत अक्टोबरमा एन्सावले आफ्ना प्रभावकारी ग्रामीण विकास विधि अधिक सङ्ख्याका विकास पात्रसमक्ष प्रस्तुत गर्न पाँच प्राथमिकता प्राप्त तालिम प्याकेजसँगै टुलकिट विकास गर्यो। टुलकिट र तालिम प्याकेजले १,१६६ आर्थिक इकाई (६८ क्षेत्रीय वा राष्ट्रिय प्रशोधन र बजारीकरण उद्यम सहित) को सफल सिर्जना र नेपालमा वन प्रमाणीकरणको अग्रणी भएपछि क्षेत्रमा एन्सावको ज्ञान र अनुभवको धन प्रस्तुत गर्छन्।
एन्साब ग्रामीण विकास टुलकिट शृङ्खला २०१० बारे थप जान्नुहोस् र डाउनलोड गर्नुहोस् >>
लाओसको टोलीले एन्साब मुख्यालय भ्रमण गर्यो
लाओसका सरकारी, अन्तर–सरकारी, गैरसरकारी संस्था र उद्यमीको प्रतिनिधित्व गर्ने १६ सदस्यीय टोलीले मार्च २४, २०११ मा एन्साब मुख्यालयको भ्रमण गर्यो। टोलीले यसअघि फरेस्ट एक्सन नेपाल नामक अर्को संस्थाका सदस्यसँगै दोलखा र सिन्धुपाल्चोक जिल्लामा एन्सावले सहयोग गरेका उद्यमको भ्रमण गरेको थियो। गरिबमैत्री आर्थिक विकास व्यवस्थापक पुष्प घिमिरेले कार्यक्रम अधिकृत कबिर रत्न स्थापितसँग मिलेर पाहुनाहरूलाई नेपालमा साना तथा मझौला वन उद्यम प्रवर्द्धन गर्ने एन्सावका हालका र विगतका उद्यममुखी गतिविधिबारे जानकारी दिए।
एन्सावको गरिबमैत्री आर्थिक विकास कार्यक्रमबारे जान्नुहोस् >>
