नेपालमा पारिस्थितिक प्रणालीमा आधारित व्यावसायिक कृषि: कार्यक्रमको अद्यावधिक
७ सेप्टेम्बर २०१५
विगतका केही वर्षमा एन्साबले परम्परागत कृषि र वनलाई जलवायुमैत्री र प्रतिष्ठित व्यवसायमा रूपान्तरण गर्ने लक्ष्यसहित पारिस्थितिक प्रणालीमा आधारित व्यावसायिक कृषि (ईसीए) को अवधारणा परिकल्पना गरेको छ। ईसीए ले कृषि उत्पादन र उत्पादन तथा सेवाको बजारीकरणलाई पारिस्थितिक रूपमा दिगो, आर्थिक रूपमा प्रतिस्पर्धी र सामाजिक रूपमा औचित्यपूर्ण ढङ्गले केन्द्रमा राख्छ। सन् २०१२ देखि एन्साबले ब्लु मुन फन्ड (ब्लु मुन फन्ड) को सहयोगमा ग्रामीण विकासमा नेपाल उत्कृष्टता केन्द्र परियोजनाअन्तर्गत ईसीए का लागि कृषि–व्यवसाय मोडेल डिजाइनतर्फ गतिविधि सुरु गरेको छ, जुन २०१५ अगस्टमा सकियो।
परियोजनाले उच्च हिमाल, मध्य पहाड र तराईका होँचा भूभागको प्रतिनिधित्व गर्ने दशभन्दा बढी छनोट गरिएका स्थलमा तरकारी, फलफूल र अन्नबालीका उन्नत बीउ परिचय गरायो। माटोको पोषक तत्त्व व्यवस्थापनअन्तर्गत उत्पादकलाई जैविक मल र जैविक–जैविक (बायोअर्गानिक) मल, गँड्यौले मल, सुधारिएको कम्पोस्ट र तरल जैविक विषादी तयार गर्ने तालिम दिइयो। त्यसै गरी, मुख्यतया थोपा, छर्के, पाइप, वर्षाको पानी सङ्कलन, सौर्य ऊर्जाबाट सञ्चालित सिँचाइ, पानी भण्डारण र उचाल्ने, भूमिगत पानी उचाल्ने र पाइप सिँचाइजस्ता सिँचाइ प्रविधि परियोजना स्थलमा जडान गरिए र सुधारिएको गोठ, जाली, कीरा पासो र सुकाउने यन्त्रजस्ता खेती प्रविधि राखिए।
उत्पादकलाई मूल्य शृङ्खलामा एकीकृत गर्न समुदाय समूह र निजी क्षेत्रबीच साझेदारीको विधि फरक हुने तीनवटा कृषि–व्यवसाय मोडेल विकास गरिए: i) स्थानीय समुदायले जमिन र श्रमको योगदान गरेर साझेदारी, ii) इच्छुक स्थानीय किसानको सहकारी/समूहमार्फत साझेदारी, र iii) सार्वजनिक जमिन लिजमा लिएर साझेदारी। साथै, परियोजनाले प्रतिस्पर्धात्मकता र वृद्धिको सम्भावना विश्लेषण गरेर ईसीए अन्तर्गत पाँचवटा प्रमुख मूल्य शृङ्खला पहिचान गर्यो: यकोन, सिताके च्याउ, तरकारी बीउ, जैविक तरकारी तथा फलफूल र ठोस जैविक इन्धन। यी मूल्य शृङ्खला विकास गर्न आशापुरी अर्गानिक फार्म (AOF), आशापुरी अर्गानिक प्रा. लि. (एओपीएल) र इनोभेटिभ एग्रो–सोलुसन्स (आईएएस) नामक तीनवटा नयाँ अग्रणी फर्म स्थापना गरिए र एन्साबले कोइला ब्रिकेटका लागि पहिले विकास गरेको अग्रणी फार्म हिमालयन नेचुरल्स प्रा. लि. (HNPL) लाई ठोस जैविक इन्धन प्रवर्द्धन गर्न सक्षम बनाइयो। यी ईसीए फार्म उत्पादनका बजारीकरण रणनीति विकास गरिए र मुद्रित सञ्चारमाध्यमबाट जनचेतना, बिक्री केन्द्र स्थापना र ब्रोसर, पम्प्लेट, फ्लेक्स र स्टिकरमार्फत प्रवर्द्धनसहितको बजारीकरण अभियान सञ्चालन गरियो।
तालिम र प्रदर्शनमार्फत व्यावहारिक ज्ञान र सीप हस्तान्तरण गर्न ईसीए र बायोमासमा आधारित ऊर्जा प्रत्येकका लागि काभ्रेपलाञ्चोक र सिन्धुपाल्चोक जिल्लामा दुईवटा प्रयोग तथा प्रदर्शन केन्द्र विकास गरिए।
किसान र वातावरणलाई लाभ पुर्याउने ईसीए सम्बन्धी राष्ट्रिय नीति सुधार र अन्य कार्यक्रम विकासलाई प्रभावित गर्न विभिन्न सरोकारवालाको सहभागितामा ईसीए सम्बन्धी राष्ट्रिय कार्यशालाको कार्यदलका आधारमा ईसीए मञ्च निर्माण गरिएको छ। ईसीए कार्यक्रमले अध्ययन कार्य र विभिन्न कार्यशाला तथा गोष्ठीमा सहभागिताका माध्यमबाट सरकारी कार्यक्रम र परियोजनाको सल्लाहकारी तथा क्षमता विकास सहयोग पनि उपलब्ध गरायो।