लेखक: श्री विनोद पोखरेल, श्री मधुसूदन सुवेदी, श्री इन्दु विकल सापकोटा, डा. भीष्म सुवेदी, एसिया नेटवर्क फर सस्टेनेबल एग्रिकल्चर एण्ड बायोरिसोर्सेज (एन्साब), र इन्टरनेसनल रिसोर्सेज ग्रुप (आईआरजी) का लागि इन्टरप्राइज वर्क्स/भिटा प्रकाशक: युएसएआईडी भाषा: अङ्ग्रेजी प्रकाशन मिति: मार्च २००६ आईएसबीएन: उपलब्ध छैन पृष्ठ सङ्ख्या: ३९ मूल्य: निःशुल्क
नेपालमा करिब ४०,००० मानिसले अत्तरको सङ्कलन, व्यापार र प्रशोधनबाट आर्थिक लाभ पाउँछन्।
अत्तर प्राकृतिक उत्पादन क्षेत्रको एक उप–समूह हो, जसलाई नेपालमा गैरकाष्ठ वन पैदावार पनि भनिन्छ, जसले सन् २००४ मा नेपालका लागि रु. २.५ अर्बभन्दा बढी (करिब ३.४२ करोड अमेरिकी डलर) को व्यापार सिर्जना गर्यो। विगत दशकमा सामुदायिक वन उपभोक्ताको अधिकार वृद्धि र स्थानीय प्रशोधनमा वृद्धिसँगै नेपालको प्राकृतिक उत्पादन क्षेत्रमा उल्लेखनीय परिवर्तन आएको छ। यसले नेपाललाई भारतीय बजारमा निर्भरताभन्दा पर विस्तार गर्ने अवसर दिएको छ, तर प्राकृतिक उत्पादन सङ्कलन क्षेत्रको अद्वितीय जैविक विविधतालाई दिगो रूपमा व्यवस्थापन गर्दै प्राकृतिक उत्पादनको विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धी बन्न नेपालले अझ कति काम गर्नुपर्ने छ भन्ने कुरा पनि उजागर गरेको छ।
युएसएआईडीको कार्यक्रम फ्रेमले प्रायोजन गरेको यो अध्ययनले नेपालका प्रतिनिधि उत्पादन, व्यापार र प्रशोधन क्षेत्रमा जटामसी र सुगन्धकोकिलो मूल्य शृङ्खलाभरिका पात्रको सर्वेक्षण गर्यो। जटामसी र सुगन्धकोकिलो सुगन्धित प्राकृतिक उत्पादन हुन्, जसलाई अत्तर, व्यक्तिगत स्याहार र औषधिका लागि अत्तरमा प्रशोधन गरिन्छ।
अध्ययनले अत्तरको उत्पादन वर्गभित्र र प्राकृतिक उत्पादनको ठूलो क्षेत्रमा जटामसी र सुगन्धकोकिलोलाई उदाहरण उत्पादनका रूपमा लिई नेपालको अत्तर क्षेत्रको प्रकृति, सम्पत्ति र शक्ति गतिशीलताको नक्साङ्कन गर्यो। जटामसी र सुगन्धकोकिलोले निर्यात र स्वदेशमा उपभोग गरिने प्राकृतिक उत्पादनबीच भिन्नता प्रदान गरे र दुवै बजारमा अत्तरको सम्भावना रहेको देखाए।
कच्चा जटामसी र तेल नेपालको निर्यात उत्पादन हुन्। विगत दशकमा मूल्य शृङ्खलाको गतिशीलतामा उल्लेखनीय परिवर्तन आएको छ, ९०% भन्दा बढी कच्चा रूपमा अवैध रूपमा भारत निर्यात हुने अवस्थाबाट अहिले ७५% नेपालमै अत्तरमा प्रशोधन हुने भएको छ। सुगन्धकोकिलोको नेपालमै शतप्रतिशत प्रशोधन हुन्छ र ९०% तेल स्वदेशी बजारमा बिक्री हुन्छ।
अध्ययनका नतिजा काठमाडौँमा डिसेम्बर २००५ मा आयोजित कार्यशालामा गैरकाष्ठ वन पैदावारका विभिन्न पात्रका बीच प्रस्तुत गरिए र क्षेत्रको कार्यसम्पादन सुधार गर्न निम्न शीर्ष सिफारिस गरिए।
