लेखक: भीष्म प्रसाद सुवेदी प्रकाशक: वन विभाग, कुमाउँ विश्वविद्यालय, नैनीताल–२६३००२, उत्तराञ्चल, भारत भाषा: अङ्ग्रेजी प्रकाशन मिति: डिसेम्बर २००४ आईएसबीएन: उपलब्ध छैन पृष्ठ सङ्ख्या: १९३ मूल्य: निःशुल्क
समुदायमा आधारित गैरकाष्ठ वन पैदावार उद्यम र संरक्षणसम्बन्धी यो अध्ययनले दुई तहमा विश्लेषण प्रदान गर्छ। पहिलोले नेपालमा गैरकाष्ठ वन पैदावार उद्यम र सामुदायिक वनको सम्भावनालाई सम्बोधन गर्छ। दोस्रोमा अन्य आर्थिक विकल्प नगण्य रहेका उच्च हिमाली क्षेत्रका ३७ वटा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहको नमुना लिएर उद्यममुखी सामुदायिक वन व्यवस्थापनको गहन विश्लेषण गरियो। देशस्तरको विश्लेषणले नेपालमा गैरकाष्ठ वन पैदावारको असाधारण फराकिलो प्रयोग रहेको र स्थानीय समुदायको त्यसमाथिको निर्भरता लामो समयसम्म जारी रहने देखाउँछ। ३७ वटा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहको गहन विश्लेषणले उद्यममुखी सामुदायिक वन व्यवस्थापनमार्फत जीविकोपार्जन सुधार र संरक्षणबीच तालमेल विकास गर्न सम्भव रहेको सङ्केत गर्यो। उद्यममुखी सामुदायिक वनले स्थानीय मानिसलाई दीर्घकालमा बढी प्रतिफलदायी ठान्ने कार्य रोज्ने आर्थिक शक्ति दियो। मानिसले निर्वाहका लागि प्रयोग गर्ने प्रजातिभन्दा नगद आम्दानी गर्ने प्रजातिको बढी संरक्षण गर्छन्। नगदको अभावले पीडित समाजमा नगद कमाउने आशा नै प्रमुख प्रेरक शक्ति हो। समुदायको यस्तो व्यवहार उद्यमको दृष्टिकोणबाट उत्साहजनक भए पनि यसले जैविक विविधताको भण्डार घटाउन सक्छ। यस्तै अवस्थामा राम्रो बुझाइ र शिक्षाले समस्या समाधान गर्न मद्दत गर्न सक्छ। उदाहरणका लागि, समुदायलाई प्रजाति र पारिस्थितिक प्रणाली संरक्षणबीचको सम्बन्धबारे शिक्षित गर्नुपर्छ। यस अध्ययनका सीमा धेरै भए पनि ५,००० भन्दा बढी घरपरिवार संलग्न ३७ समुदायको सहकार्यमा यो सञ्चालन गरिएको तथ्यले माथिको निष्कर्षलाई समर्थन गर्ने विश्वसनीय प्रमाण दिन्छ।
