सिन्धुपाल्चोक जिल्ला सुगन्धकोकिला आसवन उद्यमका शेयरधनीको बैठकमा गणेशमाया श्रेष्ठको सङ्क्रामक मुस्कान, स्वागत गर्ने हाँसो र आकर्षक ऊर्जा झल्किन्छ। आफू उद्यमको शेयरधनी भएकोमा गर्व गर्ने यी महिलालाई ध्यान नदिई सक्नु गाह्रो छ। यो उद्यम डिसेम्बर २००७ मा सुरु भएको एन्सावको “नेपालमा आर्थिक सुरक्षाका लागि स्थानीय समुदायलाई उद्यममा रूपान्तरण” परियोजनाको अङ्ग हो। एन्सावको सहजीकरणको छ महिनाभित्र सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह, समुदायका इच्छुक व्यक्ति, तेल खरिद गर्ने राष्ट्रिय कम्पनी र उद्यमका कामदारले संयुक्त रूपमा लगानी गरेर उद्यम सुरु गरे।
पहिले गणेशमायाको परिवार (पति र एक छोरा) घरपालुवा जनावर पाल्थ्यो। नेपाली दसैँ र तिहारको मुख्य चाडपर्वका बेला अक्टोबर महिनामा पूजासँग जोडिएका आवश्यक खानेकुरा र अन्य सामग्री जुटाउन पर्याप्त आम्दानी नहुने भएकाले परिवारले हिन्दू चाडको खर्च धान्न बैङ्क ऋण लिनुपर्थ्यो।
गणेशमायाले सुगन्धकोकिला उद्यम खोल्ने सम्भावनाबारे समुदायका सदस्यले कुरा गरेको एउटा बैठकमा आफू सहभागी भएको सम्झन्छिन्। उनीहरूले सुरुवातका लागि शेयर आवश्यक पर्ने बताए र बैठकमा साझा गरिएका तथ्याङ्कका आधारमा यो सफल हुने कुरामा उनी विश्वस्त भइन्। सुगन्धकोकिला बजारयोग्य उत्पादन हुनेछ भन्ने विश्वास दिलाउन एन्सावले स्थानीय समुदायसँग सम्भाव्यता अध्ययन गरेको थियो। सुगन्धकोकिला (Gaultheria fragrantissima प्रजाति) आसवन गरेपछि सुगन्धकोकिलाको तेल निस्कन्छ, जुन “सुगन्धित तेल” को रूपमा बिक्री हुन्छ — “सुगन्धित” भन्नुको अर्थ यसले बिरुवाको विशिष्ट गन्ध वा सार बोक्छ। प्रारम्भिक अध्ययन सही साबित भएका छन् किनकि उद्यमले पहिल्यै करिब ६० केजी सुगन्धकोकिलाको तेल उत्पादन गरिसकेको छ र प्रतिबद्धता र कार्यसम्पादनका कारण खरिदकर्ताले नेपालका अन्य उत्पादकभन्दा बढी मूल्य उद्यमलाई तिरिरहेका छन्।
“यो उद्यमले सारा गाउँलाई काम दिन्छ, यो मलाई मन पर्छ,” गणेशमाया भन्छिन् र “पहिले रोजगारीका लागि हामीले गाउँ छाड्नुपर्थ्यो” भनेर बताउँछिन्। अहिले उनका पति र छोरा दुवै सुगन्धकोकिला आसवन प्लान्टमा कार्यरत छन् र उनीहरूको रोजगारी, उनले दाउरा सङ्कलनबाट गर्ने आम्दानी र शेयरबाट हुने नाफा जोड्दा परिवारले अहिले मासिक रु ५००० आम्दानी पाउँछ। “अहिले पहिलेको तुलनामा हाम्रो खर्च धान्न पर्याप्त आम्दानी छ र चाडपर्वमा ऋण माग्नु पर्दैन,” उनी उत्साहित भएर भन्छिन्।
सुगन्धकोकिला उद्यमको सफलताबाट प्रेरित भई सिन्धुपाल्चोकका समुदायले जैविक ब्रिकेट उद्यम पनि खोल्ने निर्णय गरे। सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहले आसवन उद्यमलाई सुगन्धकोकिलाको पात बेचेर कमाएको सबै आम्दानी जैविक ब्रिकेट उद्यममा लगानी गरिन्छ। जैविक ब्रिकेट झारपात र सानो झाडी जस्ता वनका फोहोर उत्पादनलाई थिचेर र निकालेर दाउराको विकल्प बन्न सक्ने पुनर्गठित डल्ला बनाइएको हुन्छ।
जैविक ब्रिकेट उद्यममा पनि काम गर्ने श्रीमती श्रेष्ठले “अहिले धेरै मानिसले उनलाई नेताका रूपमा हेर्छन्। म उद्यममा निकै सक्रिय छु। म बैठक गर्छु र कर्मचारी व्यवस्थापनमा मद्दत गर्छु” भन्छिन्। उनी उद्यमलाई आफूले दिने कुरा “स्वस्थ प्रतिस्पर्धामा रूपान्तरित उत्साह” हो भन्ठान्छिन्। “म कडा परिश्रम गर्न मन पराउँछु र अब मानिसहरू ममा प्रतिस्पर्धा गर्छन्, यसले सबैलाई थप मेहनत गर्न प्रेरित गर्छ।” उनी थप्छिन्, “व्यक्तिगत रूपमा, आम्दानीभन्दा पर, म उद्यमलाई महिलाका लागि अवसरका रूपमा हेर्छु। अधिकांश महिला जस्तो अब मैले घरमा खाली बस्नुपर्दैन।”
