थोरै सामग्री र त्योभन्दा पनि कम सम्भावनासँग ५३ वर्षीय माझी साहिला पत्नीको मृत्युपछि तीन साना छोरी र तीन छोरा, जसमध्ये एक शिशु थियो, लाई एक्लै पाल्नुपर्दा निराश भए। पत्नीको मृत्युपछि माझीले आफ्ना बालबालिकालाई पाल्न कडा संघर्ष गरे र राम्रो जीवनको आशा कायम राख्न सफल भए।
माझी भन्छन् उनको र उनका बालबालिकाको जीविकोपार्जन र भविष्य सुन्तला खेती र बजारीकरणमा निर्भर छ। तर धेरै ग्रामीण किसान जस्तै माझीले सुन्तलाको बजार अस्थिर पाए। उत्पादन र बिक्रीको उतारचढावले उनको र परिवारको जीवन निकै कठिन बनायो। सुरुमा उनीसँग प्रशस्त सुन्तला थिए तर किन्ने कोही थिएन। अन्ततः माझीले खरिदकर्ता भेटे, तर परिवार पाल्न पर्याप्त सुन्तला उत्पादन गर्न सकेनन्। माझीले धेरै सुन्तला उत्पादन गर्न धेरै प्रयास गरे, तर सफलताको ग्यारेन्टी थिएन। वर्षौँसम्म फल झर्ने रोगले सुन्तलाका रुखमा आक्रमण गरी उनलाई बारम्बार निराश बनायो। गाउँका धेरै मानिस जस्तै माझीलाई आधुनिक सङ्कलन प्रविधि थाहा थिएन। सुन्तलाप्रतिको निराशाका बाबजुद माझीसँग विकल्प थिएन; सुन्तलाले उनको एक मात्र आम्दानीको स्रोत दिन्थ्यो, जतिसुकै सानो भए पनि।
उदाहरणका लागि, एक वर्ष रुखमा बढी सुन्तला फल्यो र उत्पादन बढ्यो। राम्रो रङका स्वादिष्ट सुन्तलाले भरिएका रुख देखेर सबै खुसी थिए। तर बजार कमजोर थियो र सबै प्रति केजी ६ रुपैयाँमा मात्र बेच्न बाध्य भए। उत्पादकसँग आफ्नो उत्पादनको मूल्य तोक्ने शक्ति र आवाज थिएन। अवस्था झन् जटिल बनाउँदै स्थानीय बजार पनि सीमित थियो। तर माझी सहित धेरै उत्पादक यो कठिन र परिश्रमी जीवनशैलीमा अभ्यस्त भइसकेका छन्। माझी भन्छन्, “निराशा मेरो जीवनको अंश भएको छ र यो म बेवास्ता गर्न र पार गर्न सिकेको कुरा हो।”
यही बेला एन्साब–बीडीएस/माप्सले सुन्तलाका बगैँचाको उत्पादकत्व र सुन्तला बजारीकरण बढाउन समुदायसँग काम गर्न थाल्यो। परियोजनाले माझीलाई भविष्यको लागि फेरि आशा गर्न दियो। एन्सावको परियोजना आधुनिक र सफल सङ्कलन प्रविधि प्रवर्द्धन, रोग घटाउने र नियन्त्रण गर्ने र सुन्तला बजारबारे सूचना प्रसार गर्नमा केन्द्रित थियो। जनताको सेवाका रूपमा पाँच सङ्कलन केन्द्र स्थापना गरियो। जिल्ला सुन्तला उत्पादक सङ्घ (DOPA) ले सङ्कलन केन्द्र र किसान समूहलाई मूल्य सूचना उपलब्ध गरायो। फलस्वरूप लगभग सबै उत्पादकले परम्परागत एकमुष्ट आधारमा सुन्तला बेच्न छाडे र तौल अनुसार बेच्न थाले। माझीले एन्सावले उपलब्ध गराएका सूचना र औजार प्रयोग गरे र पहिले जस्तो मध्यस्थकर्तालाई बाली बेचेनन्। एन्सावका विधि प्रयोग गरेर माझीले सङ्कलन केन्द्रमा बिक्रीबाट रु ३१,६०० कमाए, जबकि अघिल्लो वर्ष उनले रु ७,००० मात्र कमाएका थिए।
जिल्ला सुन्तला उत्पादक सङ्घका अध्यक्ष श्री फदी नारायण अर्यालले सुन्तला व्यवस्थित र सुसङ्गठित तरिकाले बिक्री गर्दा सुन्तला उत्पादक र स्थानीय समुदायका लागि अवसर प्रदान गर्न सक्ने विश्वास व्यक्त गरे। उनले आफ्नो संस्था र किसान दुवैले आफ्नो प्रयासबापत अघिल्ला वर्षको तुलनामा ५० प्रतिशत बढी कमाइरहेको जानकारी दिए। श्री अर्याल यस वर्ष “हामीले सुन्तला देशभर बेचेका छौँ” भन्न उत्साहित थिए। धेरै उत्पादक जस्तै स्याङ्जाका व्यापारी श्री यक नारायण अर्यालले अघिल्ला वर्षमा बुटवल बजारमा सुन्तला बेच्न चार–पाँच दिन बस्नुपर्थ्यो, तर थोक बजार स्थापनाका कारण उनले आफ्ना सबै सुन्तला एकै दिनमा बेच्न सक्छन्।
माझी सदस्य रहेको चण्डी कालिका किसान समूहले सन् २००५ मा सुन्तला बिक्रीबाट जम्मा रु ४,८३,६९६ कमायो, जबकि गत वर्ष रु १,९०,५०० थियो। अब धेरै अन्य जस्तै माझीसँग आगामी वर्षका लागि नयाँ आशा र महत्त्वाकाङ्क्षा छन्।
