३० वर्षीय श्री गोविन्द कामी नेपालको बझाङ जिल्लाको कैलाशमा रहेको मालिका हस्तनिर्मित कागज उद्यमका शेयरधनीमध्ये एक हुन्। एन्सावको “गरिबीले ग्रस्त स्थानीय समुदायका लागि जैविक विविधता संरक्षणमा आर्थिक प्रोत्साहन सिर्जना” परियोजनाको नतिजास्वरूप मालिका उद्यम सन् २००० मा स्थापना भएको हो। नेपाली एनटीएफपी प्रवर्द्धन गर्ने निजी–सार्वजनिक गठबन्धनको महत्त्वपूर्ण सदस्य एवेडाले सन् २००७ देखि अमेरिकी बजारमा मालिकाको फरेस्ट स्टिवार्डसिप काउन्सिल प्रमाणित हस्तनिर्मित कागज उत्पादन खरिद र प्रवर्द्धन गरेर सहयोग विस्तार गरेको छ।
गोविन्द परम्परागत रूपमा अछूत वर्गीकृत जात – “कामी” – सँग सम्बन्धित छन्, जसलाई स्थानीय कृषि औजारको आवश्यकता पूरा गर्न धातुको काम गर्ने पेशा तोकिएको छ। कैलाश गाउँमा जम्मा २५२ परिवार छन् र ४२ परिवार कामी समुदायका हुन्। अछूत जातका मानिसले तथाकथित उच्च जातसँग घुलमिल हुन नसक्ने भएकाले उनीहरूका लागि छुट्टै खानेपानीको धारा तोकिएको छ। जातीय विभेदको अवस्था यति कठोर थियो कि अछूत जातको कोही पनि उच्च जात परिवारको भान्सामा प्रवेश गर्न सक्दैनथ्यो।
समाजमा समावेशिता ल्याउने प्रयासमा एन्सावले गोविन्दलाई सन् २००० मा पहिलो पटक उद्यम गतिविधिमा सहभागी हुन भन्यो र पछि सन् २००२ मा उनी बझाङमा परियोजना कर्मचारीमा बढुवा भए। गोविन्दले मालिकामा आउनुअघि दुई वर्ष रोकेको पढाइ जारी राख्दै मालिका उद्यममा कडा मेहनत गरे। मालिकाबाट वार्षिक रु २५,००० को सानो आम्दानीले उनलाई पढाइ अगाडि बढाउन सघायो। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण, मालिका उद्यममा आउने मानिस र उद्यमका नेताहरूबाट पाएको प्रोत्साहनले उनको पढाइ जारी राख्ने इच्छा बलियो बनायो। उनी आफ्नो गाउँमा स्नातक तहको पढाइ गर्ने पहिलो व्यक्ति हुन्।
गोविन्दको परिवार पनि स्थानीय जनतालाई उच्च ब्याजदर — छ महिनाका लागि ६० प्रतिशतभन्दा बढी — मा ऋण दिने स्थानीय साहुहरूको कृपामा थियो। कागज उद्यममा काम गरेपछि गोविन्दले रु १,५०,००० (२,३०० अमेरिकी डलर) को ऋण चुक्ता गर्न सके। उनले रु २,५०,००० (३,८०० अमेरिकी डलर) मा घर बनाउन पनि लगानी गरे। त्यसपछि गोविन्दले आशासँग विवाह गरे र अब उनीहरूको ३ वर्षको छोरा — आविष्कार — छ।
उनले अब राम्रो सामाजिक प्रतिष्ठा हासिल गरेका छन् र बझाङका मानिसले उनलाई विभिन्न मञ्च र स्थानीय संस्थामा जोडिन बारम्बार अनुरोध गर्छन्। उनी हाल मालिका उद्यमको सञ्चालक समितिमा छन् र आफ्नो गाउँको विद्यालय समितिका अध्यक्ष पनि हुन्। साथै, उनी तीन थप गैरसरकारी संस्था र एक सहकारीसँग आबद्ध छन्। उनलाई जिल्लाका स्थानीय संस्थालाई उद्यम विकासको सल्लाह र सेवा दिन बारम्बार अनुरोध गरिन्छ। उनी भन्छन्, “कागज परियोजनाबाट मैले हासिल गरेको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि सामुदायिक विकासका कामका लागि क्षमता अभिवृद्धि हो। एन्सावबाट पाएका तालिम र सल्लाहले मलाई उद्यम, सामुदायिक नेतृत्व र सामुदायिक विकासका सफलताका कारक बुझ्न सक्षम बनायो। परियोजनाले बढाएको आत्मविश्वास अछूत जातका म जस्ता मानिसका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ किनकि उच्च जातमा जन्मेकै कारण आफूलाई श्रेष्ठ ठान्ने मानिससँग व्यवहार गर्न ठूलो साहस चाहिन्छ।” अन्य जातका मानिस अब गोविन्दसँग बसेर खाना खान हिचकिचाउँदैनन् र उनी आफ्नो समुदायका युवाका लागि रोल मोडल बनेका छन्।
