दोलखा जिल्लामा सामुदायिक वन लगभग १५ वर्षअघि सुरु भयो, जब सरकारले वन क्षेत्रको व्यवस्थापन स्थानीय जनतालाई हस्तान्तरण गर्यो। करिब पाँच–छ वर्षपछि भीमेश्वर वन क्षेत्रमा रहेका सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहले परियोजना कार्यान्वयन गर्न आफूलाई पुनर्गठन गर्न थाले। उनीहरूले वन स्रोत अझ राम्ररी प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने ठाने र छ फरक सम्भावित प्रजातिको स्रोत सूचीकरण गरे। भीमेश्वर एनटीएफपी प्रोसेसिङ प्रा. लि. का व्यवस्थापकीय निर्देशक धन लामाले उल्लेख गरे, “हामी [सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह] ले खाली वन क्षेत्रलाई मानिसलाई सहयोग गर्न कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ भनी सोच्न थाल्यौँ।” उनले थपे, “हामीले वास्तवमा चाहेको वनको अवस्था सुधारेर मानिसको आर्थिक लाभ सुधार्नु थियो।”
सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहले गैरसरकारी संस्थासँग परामर्श गर्न थाले र स्रोत सूचीकरण गर्न र व्यवस्थापन योजना बनाउन सघाउन एन्सावलाई छाने। पहिले एन्सावले समुदायले वनबारे सोच्ने तरिका बदल्न र व्यावसायिक सम्भावना के हुन सक्छन् भनी मस्तिष्क मन्थन गर्न सघाउन तालिम कार्यशाला आयोजना गर्यो। समुदायले क्षेत्रमा परम्परागत रूपमा हुँदै आएका हस्तनिर्मित कागजका गतिविधि अझै विकास गर्ने निर्णय गर्यो।
विगतमा समुदायले आफ्ना आधारभूत आवश्यकताका लागि काठ मात्र प्रयोग गर्थे र गैरकाष्ठ वन पैदावार (एनटीएफपी) जस्ता अन्य सामुदायिक वन स्रोत ठेक्कामा दिन्थे। धनाले व्याख्या गरे, “पहिले ठेकेदारहरू कागजमा दिगो देखिन्थे, तर वास्तवमा उनीहरूले भने भन्दा क्षेत्रमा दोब्बर काट्थे।” अर्को मुद्दा थियो “परम्परागत रूपमा क्षेत्रका उद्यमले वन उत्पादन सुकाउन आगो प्रयोग गरेर हस्तनिर्मित कागज बनाउँथे, जुन वनको जोखिम थियो।”
धनाले भने, “हामी अग्रगामी हौँ। हामीले कागज बनाउन लोक्ताको बोक्रा व्यापक रूपमा सङ्कलन गर्ने निर्णय गर्यौँ, तर दिगो सङ्कलन अभ्यास लागू गरेर। गत वर्ष हामीले ६०० केजी लोक्ता सङ्कलन गर्यौँ,” धनाले उल्लेख गरे, “तर यस वर्ष यो १,०४१ केजी पुग्यो र हामी हरेक वर्ष बढी सङ्कलन गरिरहेका भए पनि लोक्ता विगतभन्दा ठूलो, अग्लो र प्रशस्त छ।” उद्यमले गरेका अनुगमन अभ्यासले पनि सङ्कलन बढे पनि सामुदायिक वनमा अहिले लोक्ता पहिलेभन्दा बढी भएको देखाएको छ। “अब हाम्रो सङ्कलन प्रक्रिया व्यवस्थित भएकाले राम्रो छ। हामीसँग अब वन व्यवस्थापन प्रणाली भएकाले टाढाका ठाउँमा जानुभन्दा एउटै क्षेत्रमा केन्द्रित भई सङ्कलन गर्न सक्छौँ।”
उनले व्याख्या गर्दै भने, “हामीले संरक्षणमा गरिब बासिन्दालाई संलग्न गर्न उपसमूह बनायौँ र उनीहरूलाई जमिन बाँडिदियौँ ताकि उनीहरूले अर्गेली, अलैँची र आलु जस्ता नगदे बाली रोप्न सकून्।” वास्तवमा उद्यमका १० प्रतिशत शेयर वनमा निर्भर गरिबलाई पनि दिइएको छ। “हामीसँग अति गरिबका लागि घुम्ती गतिविधि कोष छ र गरिबीको अवस्था कसरी निर्धारण गर्ने भन्नेबारे प्रणाली स्थापना गरेका छौँ।”
व्यवस्थापन र बजार सूचना प्रणालीसम्बन्धी एन्सावका तालिमबाट पाएको नयाँ सीप र वार्षिक योजना बनाउनमा एन्सावको मार्गदर्शनसहित धन लामालाई आफूले हासिल गरेका प्रविधि दक्षिण एसियाका अन्यलाई सिकाउन भुटान जाने अवसर पनि मिल्न सक्छ।
