भाग ६, अङ्क ३: सेप्टेम्बर – अक्टोबर – नोभेम्बर – डिसेम्बर २०१५
दिगो कृषिको खोजीमा: नेपालमा जैविक कृषिसँग सम्बन्धित राष्ट्रिय नीतिको समीक्षा
नेपालको मध्यपहाडका किसानले उपलब्ध जमिन, पानी र श्रम स्रोतबाट पारिस्थितिक वा सामाजिक हानिबिना बढी उत्पादन गर्न र जलवायु परिवर्तनसँग जुध्ने क्षमता बढाउन मद्दत गर्ने व्यावसायिक र पारिस्थितिक प्रणालीमा आधारित खेती सुरु गरेका छन्। पारिस्थितिक प्रणालीमा आधारित खेती नेपालमा हालै विकसित भएको अवधारणा हो, जुन मुख्यतः एन्सावको प्रयासले भएको हो र आर्थिक, स्वास्थ्य र वातावरणीय पक्षमा गति लिँदै गरेको यस्तै सम्भावित क्षेत्रको प्रतिनिधित्व गर्छ।
नेपाल मसला, सुगन्धित तेल र औषधीय वनस्पति, ताजा फलफूल र तरकारी जस्ता धेरै सम्भावित उत्पादनको घर भएकाले पारिस्थितिकमैत्री कृषि र वन पैदावारको प्रतिस्पर्धात्मकताको ठूलो सम्भावना छ। नेपालको खेती गरिएको जमिनको २५ प्रतिशतभन्दा बढी स्वतः जैविक रहेको अनुमान गरिएको र यस क्षेत्रअन्तर्गतको क्षेत्रफल क्रमशः बढ्दै गएको पनि उल्लेख गर्न लायक छ। यी उत्पादनका वर्तमान बजार अभ्यासले पनि उपभोक्ताहरूमा पारिस्थितिक मूल्य र प्रिमियमको अस्पष्ट संयन्त्र रहेको देखाउँछ, यद्यपि यी उत्पादनको मूल्य निर्धारणको स्थापित संरचना छैन। राष्ट्रिय जैविक कृषि मान्यता निकाय र जैविक कृषि उत्पादन र प्रशोधन प्रणालीसम्बन्धी राष्ट्रिय समन्वय समितिको स्थापना र जैविक कृषिलाई सहयोग गर्ने अन्य नीतिसँगै नीतिगत वातावरण पनि सुधार भइरहेको देखिन्छ।
यस पृष्ठभूमिमा एन्सावले नेपालको कृषिसँग सम्बन्धित राष्ट्रिय तहका नीतिगत कागजातको समीक्षा गर्यो। नेपालमा हालै परिकल्पना गरिएको दिगो कृषि – मुख्यतः परिदृश्य पारिस्थितिकी, कृषि–पारिस्थितिकी, सामाजिक सहयोग र कृषि–व्यवसाय उद्यमशीलताका सिद्धान्त पछ्याउने पारिस्थितिक प्रणालीमा आधारित व्यावसायिक कृषि (ईसीए) – का केही विशेषता वर्णन गर्ने यो अध्ययनले नेपालमा दिगो कृषि अपनाउन र राम्ररी कार्यान्वयन गर्न रणनीति पहिचान गर्छ।
अनुसन्धान अध्ययन डाउनलोड गर्नुहोस् >>> (पीडीएफ, २.२८ एमबी)
नेपालमा काठकोइला–ब्रिकेट उद्यम: हरित र निष्पक्ष मूल्य शृङ्खला विकास मोडल
नेपालमा ऊर्जाको अभाव र दाउराको बढ्दो लागतसँगै काठमाडौँ र अन्य सहरी क्षेत्रका घरेलु र व्यावसायिक दुवै उपभोक्तामा वैकल्पिक ऊर्जा स्रोत लोकप्रिय हुँदै गएको छ। काठकोइला ब्रिकेट बढी सफा, कुशल र सस्तो विकल्प हो र एउटा व्यवसायले यसका उत्पादनको बजार विस्तारलाई अघि बढाउँदै स्थानीय समुदायका लागि अत्यावश्यक आम्दानी सिर्जना गरिरहेको छ। एन्सावले देशमा काठकोइला ब्रिकेट व्यवसायको व्यावसायिक आधार अभिलेखीकरण गरेको छ, जसलाई संस्थाले गत एक दशकदेखि सुरु गरेको थियो। यो अध्ययनले उच्च गुणस्तरको र दिगो रूपमा उत्पादित काठकोइला ब्रिकेट उत्पादन र बजारीकरण गर्न सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह, सामुदायिक उद्यम र निजी लगानीकर्तासँग काम गर्ने अगुवा फर्म — हिमालयन न्याचुरल्स — को गठनसहित व्यवसाय कसरी सुरु र सङ्गठित भयो भन्ने प्रस्तुत गर्छ। व्यवसायका सफलता र चुनौती पनि प्रस्तुत छन्।
पूर्ण अनुसन्धान लेख डाउनलोड गर्नुहोस् >>> (पीडीएफ, २६० केबी)
यो व्यावसायिक अध्ययन अन्तर्राष्ट्रिय वातावरण तथा विकास संस्थान (आईआईईडी) ले प्रकाशन गरेको पुस्तकमा प्रकाशित भएको छ। पुस्तकको शीर्षक हो वन व्यवसायको लोकतान्त्रिकीकरण: सफल स्थानीय रूपमा नियन्त्रित वन व्यवसाय सङ्गठनको सङ्कलन, र १४ विकासशील देशका १९ घटना प्रस्तुत गर्छ। एन्सावले अभिलेखीकरण गरेको लोक्ता हस्तनिर्मित कागज व्यवसायसम्बन्धी अर्को घटना पनि पुस्तकमा समावेश छ, जसले समुदायमा आधारित हस्तनिर्मित कागजले लोक्ता हस्तनिर्मित कागजलाई अन्तर्राष्ट्रिय नक्सामा राख्न कसरी मद्दत गरिरहेको छ भन्ने वर्णन गर्छ।
२०१५ को नेपाल भूकम्प राहत तथा पुनःनिर्माण कार्यक्रम
२०१५ को नेपाल भूकम्पको प्रतिक्रियामा एन्सावले दिगो विकासतर्फ उन्मुख सामुदायिक राहत र पुनःनिर्माणको कार्यक्रम डिजाइन गरी कार्यान्वयन गर्दैछ। कार्यक्रमले सिन्धुपाल्चोक, काभ्रेपलाञ्चोक, दोलखा र नुवाकोट चार जिल्लाका प्रभावित समुदायलाई प्रभावकारी र लागत–कुशल तत्काल राहत वितरण देखाउँदै सहयोग गरेको छ। कार्यक्रमले ८०६ घरधुरीलाई खाद्य सामग्री, ४८८ घरधुरीलाई सिल्पौलिन पाल र डसना सहितको आश्रय सामग्री र १,९१७ घरधुरीलाई २ बन्डल जस्तापाता (सीजीआई) र निर्माण औजार किट पुर्यायो। यसबाहेक, भूकम्पपछि अवरुद्ध भएका सिन्धुपाल्चोक र काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाका स्थानीय समुदायका आर्थिक गतिविधि पुनर्जीवित गर्न आठ उद्यमलाई आश्रय सहयोग दिइयो। दीर्घकालीन पुनःस्थापनामा ध्यान दिँदै चीनबाट हालै किनिएका दुई इँटा बनाउने मेसिन सिन्धुपाल्चोकको हिमालयन न्याचुरल्स र काभ्रेपलाञ्चोकको आशापुरी अर्गानिक्स जस्ता स्थानीय समुदायमा आधारित उद्यमको नेतृत्वमा परीक्षण सञ्चालनमा छन्। यी इँटा बनाउने मेसिनले स्थानीय रूपमा उपलब्ध माटो र न्यून प्रतिशत सिमेन्ट प्रयोग गर्छन् र अर्ध–स्थायी आश्रय निर्माणका लागि लागत–प्रभावकारी विकल्प र समुदायका जनताका लागि रोजगारीको स्रोत हुनेछन्।
एन्सावलाई आफ्नो राहत तथा पुनःनिर्माण कार्यक्रम र गतिविधि साझा गर्न विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा आमन्त्रण गरिएको छ। एन्सावका कार्यकारी निर्देशक डा. भीष्म पी. सुवेदीले सेप्टेम्बर ४, २०१५ मा अमेरिकाको येल विश्वविद्यालयमा प्यानल छलफलमा सहभागी भए र नोभेम्बर १, २०१५ मा अमेरिकाको एवेडामा प्रस्तुति दिए।
भूकम्प प्रतिक्रिया कार्यक्रमलाई सहयोग गरेकोमा एन्साब एवेडा, एस्टी लाउडर, ब्लु मुन फन्ड, ग्लोबल ग्रिनग्रान्ट्स फन्ड, रिलिफ इन्टरनेसनल, एफएससी इन्टरनेसनल सेन्टर र विभिन्न व्यक्तिप्रति आभारी छ।
कार्यक्रमहरू
यूएनएफसीसीसी कोप२१ को सहायक कार्यक्रममा एन्साब: राष्ट्रिय रेड+ कारबाहीलाई जानकारी दिन प्रयोग गरिएको रेड+ पाइलट र वन प्रमाणीकरणका अनुभव
एन्सावका वरिष्ठ कार्यक्रम अधिकृत श्री शम्भु चर्मकारले पेरिसमा यूएनएफसीसीसी कोप२१ मा सहभागी भई डिसेम्बर ४, २०१५ को सहायक कार्यक्रममा नेपालको रेड+ र वन प्रमाणीकरणको घटना प्रस्तुत गरे। सहायक कार्यक्रम आयोजक: OroVerde – The Tropical Forest Foundation, Fauna & Flora International (FFI) and the फरेस्ट स्टिवार्डसिप काउन्सिल (एफएससी)। सहायक कार्यक्रमको मुख्य उद्देश्य गरिबी घटाउँदै र जैविक विविधता जोगाउँदै कार्बन उत्सर्जन घटाउन रेड+ र वन प्रमाणीकरणको शक्ति उपयोग गर्ने दृष्टिकोण र जलवायु परिवर्तनविरुद्ध लड्नमा तिनको भूमिका प्रस्तुत र साझा गर्नु थियो। श्री चर्मकारले नेपालमा रेड+ र एफएससी प्रमाणीकरणको पाइलटका मुख्य गतिविधि र उपलब्धिबारे जानकारी दिए। साथै, रेड+ मा संलग्न एफएससी प्रमाणित र अप्रमाणित वनमा कार्बन सञ्चितिको भिन्नतामा पनि जोड दिइयो। सहायक कार्यक्रममा विश्वभरका १०० भन्दा बढी प्रतिनिधिको सहभागिता थियो।
एन्सावले भुटानी प्रतिनिधिका लागि नेपालमा दिगो सिस्नो उत्पादन, व्यवस्थापन र उद्यम विकासबारे अध्ययन भ्रमण आयोजना गर्यो
भुटान सरकारको अर्थ मन्त्रालयअन्तर्गतको Agency for Promotion of Indigenous Crafts (एपीआईसी) को अनुरोधमा एन्सावले डिसेम्बर १९ देखि २७, २०१५ सम्म काठमाडौँका पाँच सिस्नो उद्यममा उनीहरूका अधिकारीका लागि अध्ययन भ्रमण सहजीकरण गर्यो। भ्रमणका क्रममा ५ जना एपिक अधिकारीले समुदायका सदस्य, सिस्नो उद्यमी र व्यापारीसँग अन्तरक्रिया गरे र स्थानीय जीविकोपार्जन र रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्ने दिगो सिस्नो उत्पादन, प्रशोधन र बजारीकरणको सम्पूर्ण मूल्य शृङ्खलामा व्यावहारिक अन्तर्दृष्टि हासिल गरे।
थप पढ्नुहोस् >>>
नेपालमा जुनोसिस र वन हेल्थसम्बन्धी राष्ट्रिय तहको कार्यशाला
एन्सावले डिसेम्बर १८, २०१५ मा काठमाडौँमा वन हेल्थ एसिया कार्यक्रम (ओएचएपी) को जुनोसिस र वन हेल्थसम्बन्धी राष्ट्रिय तहको कार्यशाला आयोजना गर्यो। कार्यशालाको मुख्य उद्देश्य परियोजनाका उद्देश्य, पृष्ठभूमि र प्रगति साझा गर्ने र प्रतिक्रिया लिने; जुनोसिसबारे ज्ञान, अभिवृत्ति र अभ्यास (केएपी) को अवस्था र परियोजना जिल्लाका पशु चिकित्सा र जनस्वास्थ्य निकायका पूर्वाधार र सुविधा अन्वेषण गर्ने थियो। सरकारी मन्त्रालय र विभाग, गैरसरकारी संस्था, दाता निकाय र शैक्षिक संस्थाको प्रतिनिधित्व गर्ने करिब ७० सहभागी थिए।
थप पढ्नुहोस् >>>
बजार मूल्य
नोभेम्बर २०१५ को मूल्य रु/केजी मा। नेपालका लागि दुई बजार (काठमाडौँ र नेपालगञ्ज) र भारतका लागि चार बजार (दिल्ली, टनकपुर, लखनउ र कोलकाता) को औसत। अघिल्लो महिनाको तुलनामा भिन्नता गणना गरिएको।
सङ्क्षेपमा
नेपालको बाजुरा जिल्लामा सौर्य ऊर्जाबाट सञ्चालित सिँचाइ प्रणाली जडान
बाजुरा जिल्लाको बन्धु गाविसको छेपीमा सौर्य ऊर्जाबाट सञ्चालित सिँचाइ प्रणाली जडान गरिएको छ, जसले कर्णाली नदीबाट दैनिक ४,००,००० लिटर पानी सतह पानीको स्तरभन्दा माथिको कृषि जमिनमा सिँचाइ गर्न उठाउँछ। यो एन्सावले जिल्लामा कार्यान्वयन गरिरहेको सीएसए बाजुरा परियोजनाको अंशका रूपमा गरिएको हो, यसका साझेदार: आईसीसीओ cooperation, मिसन ईस्ट र इनोभेटिभ एग्रो सोलुसन्स, पारिस्थितिक प्रणालीमा आधारित व्यावसायिक कृषि (ईसीए) का सिद्धान्त पछ्याउँदै। सिँचाइ प्रणालीले पानीको स्रोत तहभन्दा २५ मिटर माथिको ९.५ हेक्टर जमिनमा सिँचाइ गर्न मद्दत गरेको छ, जुन सिँचाइको अभावमा प्रायः छाडिएको र कम उपयोग भएको थियो। पोखरी निर्माण र थप पम्प जडान प्रक्रियामा छ, जसले पानी अझ ६० मिटर माथि उठाएर थप ५.५ हेक्टर जमिनमा सिँचाइ गर्नेछ। यति उच्च पानीको मागसहितको सिँचाइका लागि उठाउने सौर्य पम्प प्रणालीको प्रयोग नेपालमा नयाँ प्रविधि हो। प्रणालीका प्रत्यक्ष लाभग्राही बाजुरा जिल्लाका जम्मा १२१ घरधुरी हुन्।
एन्साब र आईसीआरएएफले नेपाल र दक्षिण एसियामा कृषि वनजङ्गल अघि बढाउन समझदारीपत्रमा हस्ताक्षर गरे
एन्सावले निम्न संस्थासँग समझदारीपत्रमा हस्ताक्षर गरेको छ विश्व कृषि वनजङ्गल केन्द्र (आईसीआरएएफ) नेपाल र दक्षिण एसियामा कृषि वनजङ्गलमा अनुसन्धान, प्रविधि हस्तान्तरण र क्षमता विकासमा सहकार्य गर्न। समझदारीपत्रसँगै दुई संस्थाले संस्थाहरूका साझा लक्ष्य र उद्देश्य अघि बढाउन नेपाल र दक्षिण एसियाका उपयुक्त संस्था National Agricultural Research Systems (एनएआरएस) संस्था, विस्तार निकाय, विश्वविद्यालय, गैरसरकारी संस्था र निजी क्षेत्रका संस्थासँग सहकार्यात्मक अनुसन्धान तथा विकास गतिविधि सञ्चालन गर्नेछन्। समझदारीपत्रले क्षेत्रमा कृषि वनजङ्गल गतिविधि अघि बढाउने एन्साब र आईसीआरएएफको करिब एक दशक लामो सम्बन्धलाई सुदृढ गरेको छ।
