सन् १९९५ को अप्रिलदेखि सञ्जाल आफ्नो समन्वय समिति (सीसी), पहिले एनएनएन सल्लाहकार समूह भनिने सहभागी बैठक (एसएम) का सदस्य, कार्यदल र साधारण सदस्यसँगै सक्रिय रहँदै आएको छ। सन् २००१ मा एनएनएनका बैठक र कार्यशालाले एनएनएन आफैँलाई सुदृढ गर्ने तथा व्यापक सान्दर्भिकता भएका गैरकाष्ठ वन पैदावार नीति र कार्यक्रमसम्बन्धी विभिन्न महत्त्वपूर्ण मुद्दामा छलफल गरे। धेरै कार्यदलले विशिष्ट मुद्दामा गहिरो अध्ययन गरी विकल्प अन्वेषण गरे।
सञ्जालका गतिविधिले ज्ञान र सूचना आदानप्रदान, गैरकाष्ठ वन पैदावारका सरोकारवालाबीच सहकार्य र कामको दोहोरोपन न्यूनीकरणमा योगदान दिएका छन्। गम्भीर छलफलमार्फत यसले तालिम, बजारीकरण र नीति पुनरावलोकन जस्ता केही रणनीतिक हस्तक्षेप बिन्दु पहिचान गरेको छ र ती धेरै संस्थाले सम्बोधन गर्दैछन्। समग्रमा, संरक्षण र विकासको एजेन्डाका रूपमा गैरकाष्ठ वन पैदावारलाई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय तहमा उजागर गरिएको छ।
सन् २००१ मा जम्मा चार (दसौँदेखि तेह्रौँ) एनएनएन सहभागी बैठक (एनएनएन–एसएम) भए। औषधीय वनस्पतिको राष्ट्रिय सूचीसम्बन्धी कार्यदलले आईयूसीएनले प्रकाशन गरेको सूचीमाथि टिप्पणी तयार गरी बैठकमा साझा गर्यो। सूचीमा धेरै लोकप्रिय वनस्पति छुटेको पाइयो। प्रयोग, आदिवासी प्रविधि र औषधीय मूल्यबारे अपर्याप्त जानकारीका विषयमा सुझाव दिइयो।
बैठकले एनएनएनको तर्फबाट मुद्दाको हेरचाह गर्न गैरकाष्ठ वन पैदावारको रोयल्टी दरको हालको नियमनसम्बन्धी १० सदस्यीय एनएनएन कार्यदल गठन गर्यो। रोयल्टी दर तोक्न मापदण्डको सेट विकास गरिएको र हालका दरको पुनरावलोकन भइरहेको कुरा उल्लेख गरियो। यस सहभागी बैठकले बहुकरका मुद्दा र कर कानुन कार्यान्वयनमा विरोधाभासका केसमाथि छलफल गर्यो।
दसौँ पञ्चवर्षीय योजनाका लागि नीतिगत पृष्ठपोषण दिने एनएनएन कार्यदल पनि विविध पृष्ठभूमिका पेशाकर्मी सम्मिलित गरी गठन गरियो र राष्ट्रिय योजना आयोगमा नीतिगत पृष्ठपोषण बुझायो। सरकारी पहलका अनुगमन विषयमा छलफल गरियो र गैरकाष्ठ वन पैदावारबारे प्रमाणित जानकारी मात्र प्रसार गर्नुपर्ने आवश्यकतामा जोड दिइयो
गैरकाष्ठ वन पैदावारका प्रविधिबारे सान्दर्भिक जानकारी सङ्कलन गर्ने आवश्यकतालाई ध्यानमा राखी प्राविधिक सूचनासम्बन्धी एनएनएन कार्यदल गठन गरियो। प्राविधिक सूचनासम्बन्धी कार्यदलका नतिजा पनि पुनरावलोकन गरिए। हिमाली जडीबुटी सरोकार समूह (एचजेएसएस) का छलफल र सिफारिस पनि बैठकमा विचार गरियो। एचजेएसएसको औपचारिक दर्ता प्रक्रियामा छ। एनएनएन सञ्चालन नीति अन्तिम रूप दिने काम सकेको एनएनएन सञ्चालन नीति कार्यदल अब स्वतः समाप्त भएको छ।
दसौँ पञ्चवर्षीय योजनाका लागि नीतिगत पृष्ठपोषण
दसौँ पञ्चवर्षीय योजनाका लागि नीतिगत पृष्ठपोषण दिने एनएनएन कार्यदल नोभेम्बर ३०, २००१ मा बसेको तेह्रौँ एनएनएन सहभागी बैठकमा गठन गरिएको थियो र हतारहतारमा राष्ट्रिय योजना आयोगमा सिफारिस बुझाउनुपर्ने थियो। कार्यदलका सदस्यले अन्तरक्रियात्मक रूपमा गैरकाष्ठ वन पैदावार उपक्षेत्रका लागि ध्येय तयार गरे। निम्न नीतिगत सिफारिस राष्ट्रिय योजना आयोगमा पठाइएका छन्।
औषधीय वनस्पतिको राष्ट्रिय सूची
अगस्ट ३१, २००० मा बसेको नवौँ एनएनएन सहभागी बैठक (एनएनएन–एसएम) ले आईयूसीएन नेपालले प्रकाशन गरेको औषधीय वनस्पतिको राष्ट्रिय सूचीमा ध्यान दियो। बैठकले पुस्तकलाई यसका उद्देश्य पूरा गर्न सुधार गर्नुपर्ने आवश्यकता पहिचान गर्यो। पुस्तकको समीक्षा गर्न कार्यदल गठन गरियो। जनवरी २६, २००१ मा बसेको दसौँ एनएनएन सहभागी बैठकले कार्यदलको कामको नतिजा साझा गर्यो।
यो प्रकाशन जैविक विविधतासम्बन्धी महासन्धि (सीबीडी) कार्यान्वयनमा आईयूसीएन नेपालको मूल्यवान योगदान हो। सबै गुण र मूल्यवान प्रयासका बाबजुद, छुटेका लोकप्रिय वनस्पति र तिनका प्रजाति समावेश गरेर, विभिन्न प्रयोग, आदिवासी प्रविधि र औषधीय मूल्यबारे पर्याप्त जानकारी थपेर र वर्गीकरणीय पहिचानका विसङ्गति सच्याएर पुस्तकमा सुधार गर्ने प्रशस्त ठाउँ छ।
राष्ट्रिय त्रासदीका कारण पुस्तकको समीक्षा सम्बन्धी प्रस्तुति सह छलफल सत्र स्थगित भएकाले यो कार्यदलको निर्णयअनुसार सन् २००२ मा आयोजना गरिनेछ। मुख्य उद्देश्य कार्यदलको कामको नतिजा प्रस्तुत गर्नु र भविष्यका लागि रणनीति तथा कार्ययोजना विकास गर्नु हो।
गैरकाष्ठ वन पैदावारको रोयल्टी दरको हालको नियमनसम्बन्धी एनएनएन कार्यदल जुलाई ६, २००१ मा बसेको एनएनएन सहभागी बैठकको निर्णयबाट गठन गरिएको थियो। कार्यदलले धेरै बैठकमार्फत प्रत्येक गैरकाष्ठ वन पैदावारको रोयल्टी दर निर्धारण गर्न प्रयोग गर्नुपर्ने मापदण्डको सेट तयार गर्यो।
सुझाव गरिएका मापदण्ड
· प्रयोग गरिने भाग; स्थानीय तहको बजार मूल्य; पुनरुत्पादन (जीवनचक्र— लामो, मध्यम र छोटो); पालन सम्भावना; लोपोन्मुख प्रजातिको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारसम्बन्धी महासन्धि (साइटेस) को वर्ग र संरक्षण मूल्याङ्कन तथा व्यवस्थापन योजना (क्याम्प) नेपाल सूची; उपभोगको मात्रा; र स्रोतको उपलब्धता, वितरण
कार्यदलले वन नियमावलीमा रोयल्टी सूचीमा समावेश गरिएका गैरकाष्ठ वन पैदावारको स्थानीय नाम, सामान्य नाम, ल्याटिन नाम, प्रचलित रोयल्टी दर, सिफारिस गरिएको दर र हालको बजार मूल्यका आधारमा सूचीकरण र प्रमाणीकरण पनि गर्यो। एकातिर एउटै प्रजातिका लागि फरक दर र अर्कोतिर निकै फरक प्रजातिका लागि एउटै दर जस्ता धेरै विरोधाभास देखिए।
हिमाली जडीबुटी सरोकार समूह
- भीष्म पी. सुवेदी र हरि ढुङ्गाना*
परम्परागत सामुदायिक वन अभ्यासभन्दा एक कदम अगाडि, दोस्रो पुस्ताको सामुदायिक वनले वनमा निर्भर समुदायको सम्मानजनक जीविकोपार्जन सुनिश्चित गर्न प्रक्रिया, दृष्टिकोण र स्रोतको बाँडफाँडमा पुनःसंरचनाको माग गर्छ। वन उपभोक्ता समूह वा स्थानीय उद्यम वा अन्य संस्थाले सामुदायिक वनको सिकाइ प्रक्रियामा कुनै न कुनै रूपको रूपान्तरण अनुभव गरेका उदाहरण छन्। यो परिवर्तन निरन्तर आर्थिक प्रोत्साहन जति बढी हुन्छ, स्रोत आधार, विशेषगरी गैरकाष्ठ वन पैदावारको संरक्षणका लागि उति बढी प्रेरणा हुन्छ भन्ने तथ्यमा आधारित छ। समुदायको जीविकोपार्जन सिर्जनामा गैरकाष्ठ वन पैदावारको भूमिकाको बढ्दो मान्यताले परम्परागत सामुदायिक वन व्यवस्थापन अभ्यासमा आएको परिवर्तनलाई पनि चिह्नित गर्छ।
गैरकाष्ठ वन पैदावार उपक्षेत्रमा पाँच घटक छन्: क) गैरकाष्ठ वन पैदावार र सम्बन्धित वन स्रोत; ख) गैरकाष्ठ वन पैदावारका सरोकारवाला; ग) बजार; घ) प्रविधि; र ङ) नीति तथा नियामकीय वातावरण। यी कुनै वा सबै उपक्षेत्र घटकमा गरिएका पहलका अधिकांश नतिजा यी घटकहरू बीच र भित्रको अन्तरक्रियाबाट प्रभावित हुन्छन्। धेरै प्रयास विशिष्ट उपक्षेत्र घटकमा केन्द्रित छन् र तिनको कभरेजको अपूर्णताका कारण सफलतामा गम्भीर बाधा पर्ने प्रवृत्ति हुन्छ। उदाहरणका लागि, गैरकाष्ठ वन पैदावार र सम्बन्धित वन स्रोतको संरक्षण वा प्रवर्द्धन गर्दा हामी अन्य उपक्षेत्र घटकलाई बेवास्ता गर्न सक्दैनौँ। गैरकाष्ठ वन पैदावार उपक्षेत्रमा ७ वर्षभन्दा बढीको अनुभवसहित, एन्साबले नेपालको सम्पूर्ण गैरकाष्ठ वन पैदावार उपक्षेत्रलाई समग्रतामा एकीकृत गर्न प्रयास गरिरहेको छ।
गैरकाष्ठ वन पैदावार उपक्षेत्रका सबै घटक गतिशील भए पनि, पाँचौँ घटक गैरकाष्ठ वन पैदावारको नीति तथा नियामकीय वातावरणमा अनिश्चितता, विरोधाभास र असङ्गतिको उच्च तह अनुभव हुन्छ। यो यथार्थ विभिन्न तहमा महसुस गरिन्छ, तैपनि यी विसङ्गति र विचलन हटाउन वा न्यूनीकरण गर्ने प्रयास अझै अपूरो अनुभव हो। नेपाल हिमालमा गैरकाष्ठ वन पैदावार स्रोतको विशाल सम्पदा भए पनि समुदायले यी स्रोतको उपयोग र व्यवस्थापनबाट पर्याप्त लाभ लिन सक्ने गरी नियामकीय र नीतिगत वातावरणमा केही प्रक्रियागत, संरचनागत र अन्य खाडल छन्। सरोकारवालाको विस्तृत दायराका विभिन्न मञ्चका छलफलले गैरकाष्ठ वन पैदावार उपक्षेत्रको नीतिगत घटकमा निम्न क्षेत्रमा पुनरावलोकन आवश्यक रहेको सङ्केत गर्छन्:
उद्यममा आधारित जैविक विविधता संरक्षणमा एन्साबका पहल, विशेषगरी गैरकाष्ठ वन पैदावार स्रोतको संरक्षण र जीविकोपार्जन सिर्जनाबीच निरन्तर सकारात्मक सम्बन्ध स्थापना गर्ने प्रक्रियामा, निरन्तर विकसित हुँदै गइरहेका चुनौती र मुद्दा सम्बोधन गर्ने लक्ष्य राखिएका घटक समावेश गरेका छन्। उदाहरणका लागि, ग्लोबल कन्जर्भेसन प्रोग्राम (जीसीपी) ले आर्थिक सहयोग गरेको उद्यममा आधारित जैविक विविधता संरक्षण परियोजना विकेन्द्रित योजना प्रक्रियामा आधारित छ र परियोजना कार्यान्वयनमा देखिएका चासोलाई नीति निर्माण प्रक्रियासँग रचनात्मक रूपमा जोड्ने र एकीकृत गर्ने प्रयास भइरहेका छन्।
यो पत्रले गैरकाष्ठ वन पैदावार उपक्षेत्रमा सक्षम नीतिगत र नियामकीय वातावरण निर्माण गर्ने नीतिगत बहस सिर्जना गर्न सह–सिर्जित र सुदृढ गरिँदै गरेको नवीन साझेदारी संयन्त्रबारे सङ्क्षेपमा छलफल गर्छ।
उद्यममा आधारित जैविक विविधता संरक्षण परियोजनाको प्रगति पुनरावलोकन गर्न र परियोजनाको दोस्रो वर्षका लागि गतिविधिको सेट योजना बनाउन अगस्ट २००० मा कार्यशाला आयोजना गरियो। कार्यशालाले जिल्ला विकास समिति (जिविस), सामुदायिक वन उपभोक्ता महासङ्घ नेपाल (फेकोफन), वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालय र वन विभाग, एन्साब र केही अन्य गैरसरकारी संस्थाका प्रतिनिधि र अधिकारीलाई एकै ठाउँमा ल्यायो। एन्सावले यो परियोजना कार्यान्वयन गरिरहेको कर्णाली अञ्चल र बझाङ जिल्लाका जिल्ला अधिकारी र स्थानीय निकायका प्रतिनिधि उपस्थित थिए।
क्षेत्रका जडीबुटी स्रोतको संरक्षण, विकास र व्यवस्थापनसम्बन्धी परियोजनाका सान्दर्भिक मुद्दामा छलफल गर्दा सरकारी र गैरसरकारी दुवै क्षेत्रका सहभागीले हिमाली जडीबुटीका सरोकारवालाका प्रयास एकीकृत गर्ने आवश्यकता उठाए
ताकि स्थानीय बासिन्दाको जीविकोपार्जनको चासो सुनिश्चित गर्दै राष्ट्रिय प्राथमिकतामा सकारात्मक योगदान पुर्याउने थप व्यावहारिक नीति र नियमावली विकास गर्न सकियोस्। सरकारी निकायले नीति निर्माणका आफ्ना परम्परागत प्रक्रियामा यथास्थिति कायम राख्ने प्रवृत्ति देखाउँछन् भन्ने बुझियो र त्यसको सराहना गरियो। धेरै अवस्थामा हालको अभ्यास जमिनी आवश्यकता र परिवर्तनशील वातावरणप्रति उदासीन भएको देखिन्छ। स्थानीय सरकार र नागरिक समाज जनतासँग नजिक भएकाले उनीहरूका आवश्यकता र प्राथमिकता बढी बुझ्छन्, त्यसैले यस्ता मानिसको मञ्च गैरकाष्ठ वन पैदावार स्रोतको उपयोग र व्यवस्थापन तथा त्यसबाट आउने लाभ बाँडफाँडमा तल्लो तहका जनताको प्रभावकारी भूमिका सुनिश्चित गर्न जनताका चासो उठाउन महत्त्वपूर्ण हुनेछ भन्ने कुरा कार्यशालाका सहभागीले महसुस गरे।
गैरकाष्ठ वन पैदावार क्षेत्रमा व्यावहारिक नीति विकासमा योगदान दिन यही कार्यशालामा हिमाली जडीबुटी सरोकार समूहको परिकल्पना गरियो। त्यसपछि हिमाली जडीबुटी सरोकार समूह (एचजेएसएस) कर्णाली अञ्चलका सबै जिल्ला र सेती अञ्चलको बझाङ जिल्लासँग सम्बन्धित गैरसरकारी सरोकारवालालाई समेट्ने गरी गठन गरियो। जिल्ला तहका सरकारी सरोकारवालालाई गैरकाष्ठ वन पैदावार उपक्षेत्रमा सुधारका लागि नीतिगत वकालतमा सहभागी हुन बाधा हुने ठानियो।
एचजेएसएसको लक्ष्य र उद्देश्यमाथि पहिलोपटक अगस्ट २००० मा छलफल गरियो र २००१ मा पुनरावलोकन गरी अन्तिम रूप दिइयो। एचजेएसएसको मुख्य लक्ष्य नेपालको हिमालको सन्दर्भमा गैरकाष्ठ वन पैदावार र जैविक विविधता क्षेत्रमा उपयुक्त नीति विकासमा योगदान दिनु हो। यो लक्ष्य हासिल गर्न एचजेएसएसले निम्न चार मुख्य उद्देश्यमा काम गर्नेछ:
· पश्चिम नेपाल हिमालमा गैरकाष्ठ वन पैदावार स्रोतको उपयोग, संरक्षण र बजारीकरणसँग
सम्बन्धित फिल्ड यथार्थको आवधिक पुनरावलोकन र सारांश
तयार गर्ने
· ठोस नीतिगत मुद्दा, निष्कर्ष र
सिकाइ पहिचान गर्ने
· पहिचान गरिएका मुद्दा र विकल्प
सञ्चारमाध्यममार्फत प्रसार गर्ने
· सम्बन्धित निकायलाई नीतिगत मुद्दाबारे जानकारी गराउने
र नीति विकास तथा सुधारिएको कार्यान्वयनका लागि विकल्प उपलब्ध गराउने
एचजेएसएस गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यवस्थापन क्षेत्रमा उस्तै दृष्टिकोण भएका संस्थाहरूको अनौपचारिक, गैरराजनीतिक र स्वतन्त्र समूह हुने सहमति भयो। समूहभित्र औपचारिक आदेश शृङ्खला र सङ्गठनात्मक संरचना नभएकाले आत्म–प्रतिबद्धता, आपसी समझदारी र सहकार्य गर्ने इच्छा समूहलाई टिकाउने मुख्य शक्ति हुन्।
हाल समूहको केन्द्रबिन्दु पश्चिमी हिमाल हो,
र देशका अन्य हिमाली क्षेत्रका यस्तै सरोकारवालाले एउटै उद्देश्यका लागि सँगै काम गर्न रुचि देखाएमा एचजेएसएसले देशभरिबाट यस्तै प्रतिनिधित्वलाई स्वागत गर्न सक्छ। एचजेएसएसको परिकल्पना सन् २०००मा गरिएकाले यसले एक वर्षभित्र सङ्गठनात्मक रूप लिएन। एन्सावले एचजेएसएसका सदस्यसँग परामर्श गरी यसको सङ्गठनात्मक प्रक्रिया तीव्र बनाउनुपर्ने आवश्यकता ठहर्यायो। अगस्ट २००१ मा बसेको एचजेएसएसको पहिलो बैठकले यसको संरचना र तीन फरक निकाय (साधारण सदस्य, कार्यकारी समिति र सञ्चालक समिति) बीचको सम्बन्ध परिभाषित गर्न पनि सहयोग पुर्यायो।
एचजेएसएसको हालको संरचना यसप्रकार छ:
कर्णाली अञ्चल र बझाङ जिल्लाका सांसद; कर्णाली अञ्चल र बझाङका जिविस सभापति; कर्णाली अञ्चल र बझाङका जिल्ला फेकोफन अध्यक्ष एन्साब संयोजक
एचजेएसएसको पहिलो बैठकले यसका जिल्ला शाखा स्थापनालाई पनि मान्यता दियो, यद्यपि यो सङ्गठनका लागि पूर्वसर्त होइन। यी शाखा जिल्ला विशेष आवश्यकता र अन्य निकायमा नसमेटिएका सरोकारवालाको प्रतिबद्धताका आधारमा गठन गर्न सकिन्छ।
नेपालको हिमाली गैरकाष्ठ वन पैदावार विकाससँग सम्बन्धित नियामकीय र नीतिगत प्रक्रियाका विषयमा अनुपम भूमिका निर्वाह गर्ने गरी एचजेएसएसको परिकल्पना गरिएको हो। सङ्गठन र सञ्जालको बढ्दो सङ्ख्याबीच, एचजेएसएससँग यसको अनुपम प्रकृति, संरचना, विषयवस्तु र प्रक्रियाका सन्दर्भमा धेरै फाइदा छन्। लक्ष्य र उद्देश्य पूरा गर्न एचजेएसएसलाई तीन व्यापक वर्गका गतिविधि चाहिनेछ।
क. परियोजना/कार्यक्रम कार्यान्वयन
एचजेएसएसका सदस्यहरूसँग गैरकाष्ठ वन पैदावारको संरक्षण, व्यवस्थापन, उपयोग, व्यापार वा अन्य किसिमको उद्यमसँग सम्बन्धित गतिविधि, कार्यक्रम, परियोजना वा अन्य सान्दर्भिक कामसँग विभिन्न तरिकाले आबद्ध हुने अनुपम अवसर र बल छन्। उदाहरणका लागि जिविसले स्थानीय शासन र अन्य विकेन्द्रीकरण नियमावलीमार्फत जिल्लाबाहिर गैरकाष्ठ वन पैदावारको व्यापार वा ढुवानी नियमन गर्ने काममा आबद्ध छ। त्यसैगरी एन्साबले सम्पूर्ण गैरकाष्ठ वन पैदावार उपक्षेत्रमा आफ्ना गतिविधि जोडदार रूपमा विस्तार गर्दैछ र लगभग सबै उपक्षेत्र घटकमा सहक्रियात्मक ढाँचामा प्रभाव पार्ने सम्भावना राख्छ। एचजेएसएसका सदस्यको प्रतिनिधित्व गर्ने संस्थाबाट विभिन्न कार्यक्रम वा परियोजनाको कार्यान्वयनले ग्रामीण जीविकोपार्जनमा गैरकाष्ठ वन पैदावारको सम्भावना थप अन्वेषण गर्न र त्यसमार्फत वनमा निर्भर समुदायको हित सुरक्षित गर्ने दिशामा वकालत र लबिङका पहल अनुकूलन गर्न अन्तर्दृष्टि दिन्छ।
ख. नीतिगत मुद्दाको विश्लेषण
एचजेएसएसले नेपालको नीति निर्माण र कार्यान्वयन प्रक्रियामा संलग्न तेर्सो र ठाडो दुवै निरन्तरतामा नीतिगत
र नियामकीय मुद्दा विश्लेषण गर्ने मञ्च र संयन्त्र उपलब्ध गराउँछ। एचजेएसएसको पहिलो बैठकले मुद्दालाई कठोर प्रक्रियाबाट पास गर्ने संयन्त्र विकास गरेको छ, जहाँ सबै सम्बन्धित सरोकारवाला छलफलमा सहभागी हुन्छन् र तल्लो तहका जनता र संस्थाका चासो यथोचित रूपमा समेटिएको सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था छ। अर्कोतर्फ नीतिगत वा नियामकीय संस्थाका चासो र रुचि अन्य सरोकारवालाका रुचिसँग तिनका तार्किक सम्बन्ध जाँच्न विभिन्न तहमा साझा गरिन्छन्।
ग. सक्षम नीति र नियमावलीका लागि वकालत
विभिन्न क्षेत्रमा अपनाइएझैँ धेरै वकालत दृष्टिकोण पहिल्यै स्थापित छन्। एचजेएसएस विशेष गरी हिमाली क्षेत्रमा केन्द्रित गरी गैरकाष्ठ वन पैदावार उपक्षेत्रमा सक्षम नीति र नियमावली विकासतर्फ अनुपम वकालत पहल अपनाउन तयार छ।
सहकार्यात्मक प्रयास : एचजेएसएसले साझा आवश्यकता र रुचिका मुद्दाबारे अनुभूतिका आधारमा वकालतका बहस सुरु गर्छ। वकालत गतिविधि सहकार्यात्मक ढङ्गले अघि बढ्नेछ, प्रत्येक वर्गका सरोकारवालालाई तिनको अनुपम भूमिकाका लागि मान्यता दिइनेछ।
कठोर प्रक्रिया : गैरकाष्ठ वन पैदावार उपक्षेत्रका मुद्दा जटिल छन् र अर्थपूर्ण सिफारिस गर्न तिनको विश्लेषण गर्न सुविचारित प्रक्रिया आवश्यक छ। एचजेएसएसका सदस्यबीच द्विपक्षीय तेर्सो र ठाडो सञ्चारले मुद्दाको व्यापक आदानप्रदान र फलस्वरूप उच्च स्तरको सराहना र प्रतिबद्धताको बाटो खोल्छ।
दृष्टिकोणमा विविधता : विविध मुद्दा सम्बोधन गर्न विविध वकालत दृष्टिकोण आवश्यक छन्। कहिलेकाहीँ एचजेएसएसले जिल्ला तहका सरकारी सरोकारवालासँग काम गर्नुपर्छ, भने अन्य अवस्थामा आवश्यकता अनुसार संसद्, मन्त्रालय, राष्ट्रिय योजना आयोग वा वन विभागसँग।
हिमाली जडीबुटी सरोकार समूह (एचजेएसएस) नेपालमा गैरकाष्ठ वन पैदावार उपक्षेत्र नियमन गर्ने व्यावहारिक नीति र नियमावलीको विकासमा योगदान दिने विकासशील संयन्त्र हो। सङ्गठनमा विविध प्रतिनिधित्व र तल्लो तहका जनता तथा अन्य सरोकारवालाका हितको सराहनाका माध्यमबाट यसले नीति निर्माण प्रक्रियालाई लोकतान्त्रिक बनाउन रचनात्मक बहसलाई प्रवर्द्धन गर्न प्रयास गर्छ। एचजेएसएसलाई एकातर्फ आफ्ना सदस्यको थप प्रतिबद्धता र अर्कोतर्फ अन्य संस्था र पेशाकर्मीको सहयोग आफ्नो उद्देश्य पूरा गर्न चाहिन्छ र त्यसको योग्य पनि छ।
* लेखकहरू क्रमशः एन्साबका निर्देशक र वन अधिकृत हुन्
सामुदायिक स्रोत व्यवस्थापनका लागि सहभागितामूलक प्रविधि विकास
- त्रान न्गोक हाई*
सामाजिक वन सहयोग कार्यक्रम (एसएफएसपी) को सहयोगमा हामी सामुदायिक स्रोत व्यवस्थापनमा सहभागितामूलक प्रविधि विकास (पीटीडी) लागू गर्दैछौँ। पीटीडी ज्ञानलाई हेर्ने पूर्ण रूपमा नयाँ तरिकामा आधारित छ, जहाँ स्रोत व्यवस्थापनका लागि गाउँलेको स्थानीय ज्ञान वैज्ञानिक रूपमा उत्पादित कुनै पनि ज्ञानजत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ भन्ने बुझिन्छ। तथापि दुई प्रकारका ज्ञान निकै फरक छन्। त्यसैले पीटीडीको चुनौती गाउँलेका ज्ञान, अनुभव र सूचनाको वैज्ञानिक रूपमा प्रशिक्षित अनुसन्धाताका सँग रचनात्मक अन्तरक्रिया मिलाउनु हो। गाउँलेको व्यवस्थित तर प्रायः अप्रतिबिम्बित ज्ञान र जटिल अन्तर्निहित अवस्थालाई वैज्ञानिकको वैज्ञानिक विश्लेषण सीपसँग जोड्नुपर्छ। जोड गाउँलेसँग मिलेर व्यावहारिक परीक्षण सञ्चालन गर्नुमा हुन्छ।
गाउँलेहरू निरन्तर विभिन्न संयोजन प्रयोग गरेर तिनले कसरी काम गर्छन् हेर्छन्। पीटीडीको प्रहार यस प्राकृतिक प्रक्रियालाई सघाउने वातावरण मिलाउनुमा हो। गाउँले र वैज्ञानिकबीचको अन्तरक्रियालाई प्रायः सहजीकरण चाहिन्छ, जुन आवश्यक सञ्चार सीप भएका अनुभवी सल्लाहकारले उत्तम तरिकाले गर्छन्।
यो दृष्टिकोण किसान, अनुसन्धाता र सल्लाहकार सबैले किसानका अवस्थामा साँच्चै काम गर्ने नयाँ कुरा विकास गर्न सहकार्य गर्ने त्रिकोणीय मोडलमा उत्तम तरिकाले देखाउन सकिन्छ, जहाँ सल्लाहकारको भूमिका मुख्यतः पीटीडी प्रक्रियाको सहजीकरण हो।
पीटीडीका विशिष्ट चरण र प्रक्रिया:
उद्देश्य, विधि र विषयवस्तु परिचय गराउन किसानसँग बैठक
सिंहावलोकन पाउन गाउँ भ्रमण (पीआरएका नतिजा पनि प्रयोग गर्ने)
घरधुरीसँग परीक्षण गर्ने विचारबारे छलफल; प्रयोगको योजना
सम्भाव्य प्रयोग छलफल र छनोट गर्न किसानसँग बैठक
छनोट गरिएका प्रयोगका लागि गतिविधिको योजना
छनोट गरिएका प्रयोगको कार्यान्वयन
पीटीडी मूल्याङ्कन र खुला योजना प्रयोग
गैरकाष्ठ वन पैदावारको संरक्षण, सङ्कलन, रोपण र उपयोगबारे प्रयोगको केन्द्रीयता।
* लेखक भियतनाम वन विश्वविद्यालयको सामाजिक वन तालिम केन्द्र (एसएफटीसी) मा कार्यरत हुनुहुन्छ
भारतको आन्ध्र प्रदेशमा गैरकाष्ठ वन पैदावारको संरक्षण रणनीति
भारतको आन्ध्र प्रदेशको वन विभागले सन् १९९८–२००० मा गैरकाष्ठ वन पैदावारको द्रुत मूल्याङ्कन सर्वेक्षण गर्यो। प्रत्येक मूल्याङ्कन टोलीमा एक जातीय वनस्पतिविद्, स्थानीय स्वास्थ्य सेवक, गैरसरकारी संस्था, आदिवासी कल्याण विभागका प्रतिनिधि र वन अधिकारी थिए। टोलीका सदस्यले वनका सम्भावित औषधीय वनस्पति क्षेत्रमा व्यापक फिल्ड भ्रमण गरे र स्थानीय स्वास्थ्य सेवक लगायत स्थानीय गाउँलेसँग अन्तरक्रिया गरे। टोलीले उपलब्ध धेरै गैरकाष्ठ वन पैदावार अभिलेख गर्न र आफ्नो बुझाइका आधारमा दुर्लभ, लोपोन्मुख र सङ्कटापन्न स्थिति तोक्न सक्यो। सर्वेक्षण टोलीले स्थानीय स्वास्थ्य सेवकको परम्परागत ज्ञान सङ्कलन गर्न र विभिन्न औषधीय वनस्पति तथा बजारयोग्य गैरकाष्ठ वन पैदावारको प्रयोगबारे अन्तर्दृष्टि पाउन पनि प्रयास गर्यो।
धेरै द्रुत मूल्याङ्कन सर्वेक्षण (आरएएस) टोलीले अनुभव साझा गर्न सकून् भनेर राज्यलाई तेलङ्गाना, रायलसीमा र सर्कार गरी तीन क्षेत्रमा बाँडेर कार्यशालाको शृङ्खला सञ्चालन गरियो। तीनवटा कार्यशालामा गैरकाष्ठ वन पैदावारको वैज्ञानिक सङ्कलन, प्रशोधन र बजारीकरणसम्बन्धी मुद्दामा पनि छलफल भयो। गैरकाष्ठ वन पैदावारको संरक्षण, सङ्कलन, मूल्य अभिवृद्धि र बजारीकरणबारे आरएएस समूहले गरेका सिफारिसको सारांश निम्नानुसार छ।
एउटा मुख्य सिफारिस महत्त्वपूर्ण औषधीय वनस्पति/गैरकाष्ठ वन पैदावारको उच्च उपस्थिति र प्रजाति विविधता भएका केही सम्भावित क्षेत्र पहिचान गरी औषधीय वनस्पति संरक्षण क्षेत्र (एमपीसीए) का रूपमा थप विकास गर्नु हो। एमपीसीएलाई जीन पुल संरक्षण क्षेत्रका रूपमा मानेर उद्देश्य जङ्गली रूपमा रहेका महत्त्वपूर्ण गैरकाष्ठ वन पैदावारको जीन पुल संरक्षण गर्नु र जङ्गली जनसङ्ख्याबाट प्रजाति सङ्कलन सीमित गर्नु हो। यो एमपीसीए सिर्जनाको आधारभूत सिद्धान्त हो। राज्यमा औषधीय वनस्पति संरक्षणको सम्भाव्य दृष्टिकोणका रूपमा यसलाई मान्यता दिँदै आन्ध्र प्रदेश वन विभागले एमपीसीए र औषधीय वनस्पति विकास क्षेत्र (एमपीडीए) सिर्जना गरेर आन्ध्र प्रदेशका वनमा गैरकाष्ठ वन पैदावारको संरक्षण र विकासबारे बैङ्गलोरस्थित स्थानीय स्वास्थ्य परम्परा पुनर्जीवन प्रतिष्ठान (एफआरएलएचटी) सँग समझदारीपत्र (एमओयू) गरेको छ।
औषधीय वनस्पति संरक्षण क्षेत्र छनोटका मापदण्ड
औषधीय वनस्पति प्रजातिको उच्च विविधता भएका र शान्ति सुरक्षाको समस्या नभएका तथा तुलनात्मक रूपमा कम जैविक हस्तक्षेप भएका पारिस्थितिक प्रणालीलाई प्राथमिकता दिइनुपर्छ। क्षेत्रमा स्थानीय, दुर्लभ, लोपोन्मुख वा जोखिमयुक्त प्रजाति हुनुपर्छ। बिरुवाको पर्याप्त जनसङ्ख्या समावेश गर्न प्रत्येक एमपीसीएको औसत क्षेत्र करिब २००–२५० हेक्टर हुनुपर्छ। समृद्ध छत्र र विशेष सूक्ष्म जलवायु तथा उच्च प्रजाति विविधता भएमा साना क्षेत्रलाई पनि विचार गर्न सकिन्छ, तर ५० हेक्टरभन्दा कम हुनु हुँदैन। राम्ररी परिभाषित
प्राकृतिक सीमा भएका क्षेत्र, विशेषगरी साना जलाधार क्षेत्र, विचार गर्न सकिन्छ। विद्यमान पवित्र वनलाई महत्त्व दिइनुपर्छ।
· प्रजातिहरूको उपस्थिति तथा तिनको
वितरण ढाँचा अभिलेख गर्ने
· एमपीसीएमा स्थानीय स्वास्थ्य सेवक र
वैद्य जस्ता स्थानीय बासिन्दासँगको साझेदारीमा वानस्पतिक अध्ययन सञ्चालन गर्ने। यो तीन फरक
मौसम (वसन्त, मनसुन अवधि र मनसुनपछिको
अवधि) मा गरिनुपर्छ।
· सर्वेक्षणका क्रममा ढलान, पक्ष,
उचाइ, स्थानीय नाम, उपस्थितिको आवृत्ति
र पुनरुत्पादन स्थितिका विवरण अभिलेख गर्ने।
· उपयुक्त सांख्यिकीय विश्लेषण औजार प्रयोग गरी तथ्याङ्क
विश्लेषण गर्ने।
शिक्षा तथा प्रसार
· एमपीसीए वरिपरि महत्त्वपूर्ण औषधीय वनस्पतिका
प्रदर्शन प्लट स्थापना गर्ने।
· स्थानीयलाई शिक्षित गर्न प्राकृतिक परीक्षण र व्याख्या
केन्द्र स्थापना गर्ने। साथै स्थानीय बालबालिकाका लागि
पर्यावरणीय अध्ययन भ्रमण सञ्चालन गर्ने।
· विद्यालय र कलेजमा औषधीय वनस्पति र पारिस्थितिक प्रणालीमा
तिनको भूमिकाबारे चेतनामूलक पाठ्यक्रम सुरु गर्ने।
· आधारभूत प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा औषधीय वनस्पतिको महत्त्वबारे स्थानीय भाषामा
प्रकाशन तयार गरी वितरण गर्ने।
· स्थानीय बासिन्दा, विशेषगरी युवा पुस्तालाई
एमपीसीएको महत्त्व र यसको संरक्षणबारे शिक्षित गर्ने।
यस प्रयोजनका लागि स्थानीय वैद्य, शिक्षक, गैरसरकारी संस्था र अन्य
इच्छुक व्यक्तिलाई संलग्न गराउनुपर्छ।
लोपोन्मुख प्रजातिका लागि प्रजाति पुनःस्थापना योजना
सर्वेक्षणका नतिजाका आधारमा प्रजातिलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ र आईयूसीएन वर्गीकरण प्रयोग गरी तथा यसको औषधीय मूल्यका आधारमा स्थिति ‘दुर्लभ’, ‘जोखिमयुक्त’, ‘लोपोन्मुख’ वा अन्य तोक्न सकिन्छ। दुर्लभ र स्थानीय प्रजाति भएका केही क्षेत्रलाई ‘सङ्कलन निषेधित स्थल’ घोषणा गर्न सकिन्छ। यस्ता क्षेत्र (एमपीसीए) लाई जैविक दबाब घटाउन ‘सामाजिक घेराबार’ वा त्यस्तै अन्य माध्यमले संरक्षण गर्नुपर्छ। संरक्षण उपाय र सांस्कृतिक कार्यद्वारा प्राकृतिक पुनरुत्पादन (स्वस्थानिक संरक्षण) लाई प्रोत्साहन गरिनुपर्छ। प्रजातिको जनसङ्ख्या कम भएका ठाउँमा पूरक रूपमा काण्ड कटिङ, टिस्यु कल्चर र अन्य उपयुक्त विधिबाट कृत्रिम पुनरुत्पादन (परस्थानिक संरक्षण) गर्न सकिन्छ। कृत्रिम पुनरुत्पादनका लागि मिस्ट च्याम्बर, रुट ट्रेनर नर्सरी जस्ता आधुनिक प्रविधि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
एमपीसीएमा सङ्कलनको नियमन
एमपीसीए व्यावसायिक दोहनका लागि बन्द गरिनुपर्छ,
जबकि स्थानीय प्रयोगका लागि कम स्तरको सङ्कलनलाई अनुमति दिन सकिन्छ। पुनरुत्पादन हुन सक्ने प्रजातिको छनोटका लागि दिगो उपयोगका आधारमा व्यावसायिक सङ्कलनलाई अनुमति दिन सकिन्छ। तर दुर्लभ वा लोपोन्मुखको सूचीमा परेका प्रजातिलाई सङ्कलनको अनुमति दिनु हुँदैन। प्रस्तावित एमपीसीएका गैरकाष्ठ वन पैदावारमा स्थानीय स्वास्थ्य सेवक (एलएचपी) पूर्ण रूपमा निर्भर छन् भने तिनको जीविकोपार्जनका लागि वैकल्पिक आम्दानी आर्जन गतिविधि उपलब्ध गराउन ध्यान दिनुपर्छ। परम्परागत प्रयोगलाई निम्न तरिकाले नियमन गर्न सकिन्छ:
· दिगो सङ्कलन डिजाइन गर्दा बिरुवाको पुनरुत्पादनलाई अत्यन्त
सावधानीपूर्वक विचार गर्ने, किनकि यो
दिगो एमपीसीए व्यवस्थापनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण
पक्ष हो।
· उपलब्ध क्षेत्रलाई दुई वा बढी ब्लकमा बाँडेर पालो प्रणालीमा
चरन, दाउरा सङ्कलन, फलफूल र फूल
सङ्कलनलाई अनुमति दिने (एक पटकमा
एउटा ब्लक मात्र प्रयोग गर्न दिने)।
· संयुक्त वन व्यवस्थापनको अवधारणामार्फत स्थानीय बासिन्दालाई संलग्न गराउने।
स्थानीय बासिन्दाको आम्दानीको तह बढाउन सक्ने
गैरकाष्ठ वन पैदावारका नर्सरी स्थापना गर्न
उनीहरूलाई प्रोत्साहित गर्ने।
कृषि भूमिमा महत्त्वपूर्ण गैरकाष्ठ वन पैदावारको खेती:
· खेती अभ्यास र व्यावसायिक सम्भाव्यताका आधारमा
प्रजातिलाई प्राथमिकता दिएर
त्यस विशेष क्षेत्र र
जलवायुका लागि उपयुक्त प्रजाति पहिचान गर्ने र खेतीलाई प्रोत्साहन दिने। गैरकाष्ठ वन पैदावारको अन्तरबाली खेतीलाई प्रोत्साहन
गरिनुपर्छ। यसबाहेक, एमपीसीए क्षेत्रका स्थानीय
बासिन्दालाई आफ्नो करेसाबारीमा
औषधीय वनस्पतिको खेती गर्न पनि प्रोत्साहन गरिनुपर्छ। सुरुमा वन विभागले
नर्सरी स्थापना गर्न बिरुवा र प्रविधि
उपलब्ध गराउनुपर्छ।
· खेती गर्न जाने किसानका लागि बजार सम्बन्ध
खोज्ने र उपलब्ध गराउने।
· गिरिजन सहकारी निगम (जीसीसी)/आन्ध्र प्रदेश
वन विभाग निगम (एपीएफडीसी) मार्फत
खरिद व्यवस्था मिलाउने।
· सेन्ट्रल इन्स्टिट्युट फर ड्राइ ल्यान्ड एन्ड एग्रिकल्चर (क्रिडा)
जस्ता अन्य संस्थासँग समन्वय गर्ने।
वन क्षेत्रमा गैरकाष्ठ वन पैदावार संरक्षणमा वन संरक्षण समिति (भीएसएस) को भूमिका
भीएसएस नभएका क्षेत्रमा भीएसएसकै जस्तो प्रक्रिया अपनाएर स्थानीय व्यवस्थापन समिति (एलएमसी) गठन गर्न सकिन्छ। यी समिति सम्भावित औषधीय वनस्पति क्षेत्रमा आगलागी रोकथाम र जैविक हस्तक्षेप घटाउने कार्यमा संलग्न हुन सक्छन्। भीएसएसलाई प्राथमिकता तोकिएका व्यावसायिक रूपमा सम्भाव्य, दुर्लभ र लोपोन्मुख प्रजातिको नर्सरी विकासमा संलग्न गराउनुपर्छ। भीएसएस गाउँलाई औषधीय वनस्पति संरक्षणका नमुना गाउँ बनाइनुपर्छ। भीएसएसको सहयोगमा चेतनामूलक कार्यक्रम आयोजना गरिनुपर्छ। कार्यक्रमको दिगोपना सुनिश्चित गर्न स्थानीय ‘गाउँ आवर्ती कोष’ सिर्जना गरिनुपर्छ।
गैरकाष्ठ वन पैदावार विकासमा शान्ति सेना स्वयंसेवक
-ब्रायन बेकर
शान्ति सेना स्वयंसेवक (पीसीभी) नेपालमा बीस वर्षभन्दा बढी समयदेखि प्राकृतिक स्रोतको दिगो संरक्षणको प्रवर्द्धनमा सक्रिय छन्। अमेरिकी शान्ति सेना (पीसी) का हाल देशका विभिन्न भागमा जिल्ला वन कार्यालय (जिवका), जिल्ला भू–संरक्षण कार्यालय (जिभूसंका), राष्ट्रिय निकुञ्ज र प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापन (एनआरएम) सम्बन्धी गैरसरकारी संस्थामा खटिएका करिब १५ जना स्वयंसेवक छन्। यो लेखले हालैका केही स्वयंसेवकका गैरकाष्ठ वन पैदावारसम्बन्धी गतिविधिलाई उजागर गर्छ।
नुवाकोट जिवकामा खटिएका सामुदायिक वन स्वयंसेवक बिल ल्याबारेले नुवाकोट जिल्लाका धेरै सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहलाई आम्दानी आर्जनका लागि गैरकाष्ठ वन पैदावार वृक्षारोपण स्थापना गर्न सहयोग गरे। सन् १९९९–२००० को कार्य मौसममा उनले यी सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह, डानिडाको एनएआरएमएसएपी र डाबर नेपालबीच पिपला (Piper longum) र लौठ सल्ला (Taxus bacatta) प्राप्त गर्न सम्झौता गराउन सहजीकरण गरे। आफ्नै कोष र एनएआरएमएसएपीबाट प्राप्त मिलान अनुदानबाट समूहहरूले त्यस वर्षको बढ्ने मौसममा रोप्न १,००० पिपलाको कटिङ र १,२०० लौठ सल्लाका बिरुवा खरिद गरे। सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहहरू अहिले डाबर नेपालको खरिद कार्यक्रममा आउटग्रोवरका रूपमा करारमा छन्। सन् २००२ को कार्य मौसमदेखि समूहहरूले मूल सामग्रीबाट आफ्नै कटिङ प्रजनन गर्न थाल्नेछन्।
पूर्वी नेपालमा सङ्खुवासभा जिल्ला भू–संरक्षण कार्यालयका भू–संरक्षण स्वयंसेवक एरिक स्टेफन्स र तेह्रथुम जिल्ला भू–संरक्षण कार्यालयका भू–संरक्षण स्वयंसेवक माइक स्पिनेलीले चिराइतो (Swertia chirayita) तालिम आयोजना गरे। द माउन्टेन इन्स्टिच्युट (टीएमआई) को सहकार्यमा उनीहरूले तेह्रथुम, ताप्लेजुङ, सङ्खुवासभा, भोजपुर र इलाम जिल्लाबाट आएका करिब ४५ किसानका लागि पाँच दिने तालिम सञ्चालन गरे। नोभेम्बर १५ देखि २०, २००० सम्म सञ्चालन गरिएको तालिम तेह्रथुमको बसन्तपुर र धनकुटाको पाख्रिबासमा भएको थियो र तेह्रथुमको चौकीमा स्थापित वृक्षारोपण हेर्न फिल्ड भ्रमण गरिएको थियो। पहिलो तीन दिन सहभागीले चिराइतो खेतीबारे आफ्नै अनुभव साझा गर्ने अवसर पाए। अन्तिम दुई दिन पाख्रिबासमा बिताइयो, जहाँ उनीहरूले पाख्रिबासका कर्मचारी सदस्यसँग भेट गरे र नर्सरीहरू घुमे। सहभागीले पाख्रिबासमा भइरहेको कामको प्रशंसा गरे पनि चिराइतोको खेतीका लागि नर्सरी आवश्यक नरहेको ठाने। चिराइतो खेतीको अनुभव भएका सहभागीले आफ्नो प्रविधि साझा गरे: सङ्कलनका बेला अत्यन्त साना बीउ समात्न बिरुवा वरिपरि प्लास्टिकका पाल बिछ्याएर शरदको अन्त्यतिर बीउ सङ्कलन गरिन्छ। बीउलाई जाडोभर चिसोमा भण्डारण गरिन्छ र वसन्तमा पहिल्यै जलाइएका खेतमा छर्नुअघि २४ घण्टा चिसो पानीमा भिजाइन्छ। अत्यन्त साना भएकाले सायद सजिलो सम्हाल्न बीउलाई बालुवासँग मिसाइन्छ। दुई वर्ष प्रजनन गरेपछि खेत राम्ररी स्थापित हुन्छ र सङ्कलनका बेला बीउ छरिन्छ। एक सहभागीले आफ्नो राम्ररी स्थापित खेतमा अहिले उनको मुख्य श्रम नयाँ खेतमा सार्ने काम भएको टिप्पणी गरे, किनकि सङ्कलनका बेला छरिएका बीउबाट प्राकृतिक पुनरुत्पादन अत्यन्त घना हुन्छ। क्षेत्रमा अपनाइने अर्को विधि बीउलाई गोबर (गाईको गोबरको मिश्रण) सँग मिलाएर पाखाका भित्तामा सिधै लिप्नु हो। टीएमआईका कर्मचारीले यो तालिमका अनुभव सन् २००० पछि उपलब्ध हुने पुस्तिकामा सङ्कलन गरिरहेका थिए।
अन्त्यमा, पाँचथर र बझाङ जिवकामा सामुदायिक वन अधिकृत ब्रायन बेकरले लोक्ता, डाफ्ने बोउला (Daphne bhoula) बाट बनेको हातेकागजसँग व्यापक रूपमा काम गरे। बझाङ जिल्लामा उनले एन्साबका फिल्ड कर्मचारी र एन्साबले सहयोग गरेको समुदायमा आधारित उद्यम मालिका हाते–कागज उद्योगका सदस्यसँग काम गरे। सन् २००० को वसन्तमा उनले डाफ्नेको जैविक पदार्थ अनुमान गर्न सन् १९८४ मा जेनरेनोल्डले विकास गरेको रिग्रेसन समीकरणको फिल्ड परीक्षण गरे। उनको नतिजाले सुदूर पश्चिममा सङ्कलकले अपनाउने परम्परागत प्रविधिबाट प्राप्त उपलब्ध जैविक पदार्थलाई यो समीकरणले दुई–तिहाइसम्म बढी अनुमान गर्छ भन्ने सङ्केत गर्छ। यसले लोक्तालाई व्यवस्थित प्रजातिका रूपमा समावेश गर्ने सामुदायिक वन व्यवस्थापन योजना विकासका लागि महत्त्वपूर्ण निहितार्थ राख्छ। थप रूपमा, उनले पाँचथर र बझाङ दुवै जिल्लामा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहका सदस्यलाई प्रयोगात्मक लोक्ता नर्सरी स्थापना गर्न सहयोग गरे। कटिङबाट प्रजनन, विशेषगरी मनसुनको सुरुमा प्राप्त अर्ध–कडा कटिङ, को बाँच्ने दर राम्रो थियो र करिब दुई–तिहाइले जरा हाले। तथापि कटिङहरू प्रकाशप्रति निकै संवेदनशील थिए र पहिलो वर्ष राम्रो छायाँ चाहिने थियो। बीउ सङ्कलन र पोलिथिन झोलामा सिधै रोपेर प्राप्त नतिजाले पनि उगने दर उच्च (७७%) भएकाले प्रजननको सरल उपायको आशा देखाउँछ। यी दुवै विधिको मुख्य समस्या सामग्री प्राप्त गर्नु हो, जुन वातावरणीय अवस्था विशेष अनुकूल नहुने मनसुनको सुरुमा सङ्कलन गर्नुपर्छ। डाफ्नेको प्रजनन सम्भव छ र यो लोप भएका क्षेत्रका लागि राम्रो आशा देखाउँछ। डाफ्ने भएका वनलाई चयनात्मक कटान र पालो प्रणालीमा सजिलै व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। (इच्छुक पक्षले विवरणका लागि एन्सावसँग सम्पर्क गर्नुपर्छ।)
नोभेम्बर २००० मा शान्ति सेना स्वयंसेवकले एनएआरएमएसएपीले प्रायोजन गरेको गैरकाष्ठ वन पैदावार अनुभव आदानप्रदान कार्यशालामा भाग लिए। शान्ति सेना स्वयंसेवकहरू गैरकाष्ठ वन पैदावार क्षेत्रलाई काम गर्ने रोचक र चुनौतीपूर्ण ठाउँ पाइरहेका छन्। उनीहरूले गैरकाष्ठ वन पैदावारको दिगो व्यवस्थापन र उपयोगको प्रवर्द्धन जारी राख्नेछन् र प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापन क्षेत्रमा काम गर्न थप स्वयंसेवक ल्याउने योजना बनाएका छन्।
श्री बेकर नेपालका लागि शान्ति सेना स्वयंसेवक १९९७–२००० हुनुहुन्थ्यो
जडीबुटी चिया
जुम्लामा उत्पादन
एक सफल
लघु उद्यम
- नेत्र भण्डारी, एन्साब
जुम्लाका किसान श्री शिवचन्द्र खत्रीले जडीबुटी चियाको लघु उद्यम सुरु गरेका छन्। जडीबुटी चियालाई स्थानीय रूपमा जडीबुटी चिया वा घोडेमाछो चिया भनिन्छ। जुम्लामा जडीबुटी पेय प्रयोग गर्ने परम्परागत अभ्यास थियो। चन्दननाथ गाउँ विकास समितिका श्री खत्रीले यस परम्परागत अभ्यासलाई जुम्लाको स्थानीय बजारमा ल्याएर सुदृढ बनाउँदै छन्। उनले चियाको स्वाद र औषधीय गुण बढाउन घोडेमाछोबाहेक अन्य सामान्य रूपमा चिनिने जडीबुटी पनि थपेर यसलाई स्थानीय बजारमा ल्याए। दुई वर्षभन्दा बढी समय उनले यस चियाको महत्त्व र प्रयोगबारे जुम्लीलाई परिचित गराउन मुख्यतः समय बिताए। चियामा पाँचवटा अत्यन्त मूल्यवान औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पति (एमएपी) छन्। तिनका नाम, प्रयोग गरिने भाग, औषधीय प्रयोग र मात्रा तालिका क मा दिइएका छन्।
तालिका क
घोडेमाछो
राम तुलसी
पुदिना
लौठो
गन्धाइनो
थाइम (Thymus Linearis)
मार्जोरम (Origanum vulgare)
पुदिना (Mentha arvensis
हिमाली लौठसल्ला (Taxus baccata)
Pleurospermum dentatum
सम्पूर्ण माथिल्लो भाग
पात
पात
बोक्रा र पात
जरा
एलर्जी, रगत
सफा गर्न, ज्वरोका लागि प्रयोग गरिन्छ
खोकी, रुघाखोकी,
ज्वरो र दम
पेट आराम, अपच,
खोकी, भोक जगाउने
टाउको दुखाइ, पखाला,
ग्यासनाशक र पेट आराम
अपच, ग्यास्ट्राइटिस,
पेट आराम
55%
20%
10%
10%
5%
जडीबुटी चिया क्रमशः रु. ५ र रु. १० मूल्यका ५ ग्राम र १० ग्रामका प्याकेटमा बिक्री गरिन्छ। उनले यो चिया विभिन्न कार्यालय, परियोजना, यात्रा एजेन्सी, पर्यटक र जुम्ला आउने मानिसलाई पनि बेचेका छन्। उनका चियाका प्याकेट जुम्लाका पाँचवटा खुद्रा पसलमा बिक्री हुन्छन्। उनले २७०० मिटरको उचाइमा वन नजिक नर्सरी पनि स्थापना गरेका छन्। यस वर्ष श्री खत्रीले २७० किलो जडीबुटी चिया उत्पादन गरेका छन् र करिब रु. १,५०,००० कमाउने अपेक्षा गरेका छन्। यस वर्ष उनले केही भारतीय व्यापारी र सुर्खेत, नेपालगञ्ज र जनकपुरको बजारमा पनि चिया बेचे।
प्याक गरिएको जडीबुटी चिया
उद्यम विकास पहल
दोलखाको बोचस्थित भित्तेरी पाखा वन उपभोक्ता समूहको केस
- रामप्रसाद आचार्य
पृष्ठभूमि
मध्य नेपालको दोलखा जिल्ला (बोच गाउँ विकास समिति १, २ र ३) को भित्तेरी पाखा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह सन् १९९३ मा गठन भएको थियो। समुदायले यो सामुदायिक वनलाई लामो समयसम्म पञ्चायत वनका रूपमा संरक्षण गर्दै आएको थियो। वन ऐन १९९३ जारी हुनुअघि यसै वर्ष १६ हेक्टरको सानो वृक्षारोपण क्षेत्र वन उपभोक्ता समूहलाई हस्तान्तरण गरिएको थियो।
सुरुमा सामुदायिक वन सहजीकरणमा दोलखा जिल्ला वन कार्यालयको अनुभव सीमित थियो र कर्मचारी वनलाई सामुदायिक वनका रूपमा स्थानीय समुदायलाई हस्तान्तरण गर्न केही हिचकिचाए। वन हस्तान्तरण भएपछि जिल्ला वन कार्यालयका कर्मचारी र वन उपभोक्ता समूह दुवैले वन व्यवस्थापन गर्ने आत्मविश्वास पाए। क्षेत्र समुदायको वन पैदावार आवश्यकता पूरा गर्न धेरै सानो भएकाले र स्थानीय रूपमा पाइने केही प्रजातिको व्यावसायिक उपयोगको महसुससँगै सन् १९९७ मा थप ३२९ हेक्टर प्राकृतिक वनको क्षेत्र समावेश गरी वन क्षेत्र विस्तार गरेर ३४५ हेक्टर पुर्याइयो।
सन् १९९८ मा दोलखामा उद्यममुखी स्रोत संरक्षण गतिविधि सुरु हुँदा एन्साबको सम्भाव्यता टोलीले बोच वन उपभोक्ता समूहलाई यी गतिविधिका सम्भावित लाभग्राहीका रूपमा पहिचान गर्यो। समुदायलाई प्रशस्त स्रोतको उपलब्धता, स्रोत व्यवस्थापन र उद्यममा समुदायको रुचि, महिला र न्यून आय भएका समूहका लागि आम्दानीको सम्भावना, र केही अत्यन्त आशाजनक गैरकाष्ठ वन पैदावारमा साधारण मूल्य अभिवृद्धिका लागि सजिलै र स्थानीय रूपमा उपलब्ध प्रविधिका आधारमा छनोट गरिएको थियो। टोलीले यी समुदाय आफैँ पहिल्यै कुनै न कुनै रूपमा आम्दानी आर्जन गतिविधिमा संलग्न रहेको पनि पहिचान गर्यो। समुदायका मानिससँग भएका धेरै छलफल र अन्तरक्रियाबाट अर्गेली सेतो–बोक्रा जस्ता नयाँ र आशाजनक उत्पादन समावेश गर्न आफ्ना उद्यम विस्तार गर्ने रुचि उनीहरूमा रहेको देखियो।
अर्गेली प्रशोधन उद्यमको स्थापना
सन् २००० मा समुदायले आफ्नो उद्यम विस्तार गर्ने रुचिका रूपमा थप व्यावसायिक मूल्यका उत्पादन समावेश गर्न चासो देखायो। उनीहरूले आफ्नो वन सञ्चालन योजनामा अर्गेली सेतो–बोक्रा उद्यम स्थापनाको व्यवस्था पनि थपे। बलियो रुचि र पर्याप्त स्रोतको उपलब्धता भए पनि उनीहरू
सेतो–बोक्रा प्रशोधन इकाई जडान गर्न पर्याप्त पुँजी र स्थिर लगानीको अभावका कारण प्रस्तावित उद्यम स्थापना गर्न सकेका थिएनन्। तथापि एन्सावको आर्थिक र प्राविधिक सहयोगले यी वन उपभोक्ता समूहलाई प्रशोधन इकाई जडान गर्न र उद्यम गतिविधि सुरु गर्न सक्षम बनायो। आवश्यक पुँजीको ४०% एन्सावले योगदान गर्यो भने ६०% वन उपभोक्ता समूहले आफ्नो साझा कोषबाट लगानी गर्यो। सन् २००० मा उद्यमले ४५० किलो सेतो–बोक्रा तयार गर्यो, जुन कान्पो नेपाललाई बिक्री गरियो। सन् २००१ मा यो बढेर ६७० किलो पुग्यो। यसबाहेक यसले दुईवटा नजिकका सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहसँगको सहकार्यमा लोक्ता कागज उद्यम सुरु गर्ने योजना बनाएको छ।
स्रोत व्यवस्थापन गतिविधि
वन उपभोक्ता समूहले जिल्ला वन कार्यालय र नेपाल स्विस सामुदायिक वन परियोजनाको सहयोगमा सम्पूर्ण ३४५ हेक्टर समेट्ने गरी सामुदायिक वन सञ्चालन योजना तयार गर्यो। नयाँ सञ्चालन योजना स्वीकृत भएसँगै वन उपभोक्ता समूहले यो थपिएको क्षेत्रका लागि पनि वन स्रोत (अर्थात् दाउरा, घाँस र काठ) को संरक्षण र उपयोगमा पहल देखाउन थाल्यो। मार्च २००० मा एन्साब र जिल्ला वन कार्यालयको सहयोगमा अर्गेलीको मूल्याङ्कन गरियो। स्थानीय गाउँलेसँग सहभागितामूलक स्रोत नक्साङ्कनको नतिजाका रूपमा वन उपभोक्ता समूहका सदस्यले सामुदायिक वनको नक्सामा अर्गेली उपलब्ध क्षेत्र पत्ता लगाउन र अर्गेलीको बाक्लो, मध्यम र पातलो बसोबास पनि पहिचान गर्न सफल भए। उपलब्ध क्षेत्र डट ग्रिड विधि प्रयोग गरी गणना गरियो। सहभागितामूलक सूची र तथ्याङ्क विश्लेषणबाट भित्तेरी पाखा सामुदायिक वनमा प्रत्येक वर्ष ७ देखि ११ सेमि व्यास भएको ४५ किलो अर्गेली उपलब्ध रहेको निष्कर्ष निकालियो।
त्यसैगरी अगस्ट २००० मा केही क्षेत्रको सर्वेक्षण गरेपछि १% नमुना तीव्रतासहित स्तरीकृत व्यवस्थित नमुना विधि प्रयोग गरी सबै वन उत्पादनको सूची तयार गरियो। मापन गरिएको नक्सामा सहभागितामूलक नक्साङ्कन गरियो र क्षेत्रलाई वन स्ट्यान्ड प्रकार, प्राकृतिक सीमा र सार्वजनिक पहुँचका आधारमा १० ब्लक र वन प्रजाति, घनत्व र उमेरका आधारमा २६ वन स्ट्यान्ड प्रकारमा विभाजन गरियो। सूचीमा सबै मुख्य रुख र झाडी प्रजाति समेटिए। तीमध्ये मुख्य व्यावसायिक उत्पादन अर्थात् लोक्ता, अल्लो, धसिङ्गरे, मुसली र चिराइतो अवलोकन गरिए। प्लट क्षेत्र अनुपात विधिले वितरण गरियो। रुख प्रजाति अपरिपक्व र परिपक्व रुखका लागि २०×२५ मिटर वर्गमा अवलोकन गरियो। अन्य खम्बा, बिरुवा र झाडी १०×१० मिटर वर्गमा अवलोकन गरिए। पुनरुत्पादन र जडीबुटी २×२ मिटर वर्गमा मापन गरिए। सहभागितामूलक स्रोत सूचीले करिब ७५० किलो हरियो अर्गेली प्रत्येक वर्ष दिगो रूपमा सङ्कलन गर्न सकिने देखायो।
आर्थिक र संरक्षण प्रभाव
उद्यम स्थापनासँगै अर्गेली उद्यमका लागि अपर्याप्त भएको पाइयो। समुदायले अर्गेलीलाई प्राकृतिक अवस्थामा व्यवस्थापन गर्न थालेको छ। उनीहरूले सञ्चालन योजनामा यसको व्यवस्थापनका लागि विशेष प्रावधान पनि तयार गरे। त्यस अनुसार अर्गेलीलाई घेरा ७ सेमि पुगेपछि र १.५ मिटर उचाइ हासिल गरेपछि मात्र सङ्कलन गर्नुपर्छ।
वन क्षेत्र व्यवस्थापनका अतिरिक्त समुदायले निजी र सामुदायिक वन क्षेत्रमा अर्गेलीका बिरुवा रोप्न थाल्यो। उनीहरू सन् २००० मा ३५,००० (सामुदायिक वन क्षेत्रमा २०,००० र निजी जग्गामा १५,०००) बिरुवा रोप्न सफल भए।
संरक्षणका प्रभावबाहेक उद्यमले रोजगारीका अवसर उपलब्ध गराएर समुदायलाई आर्थिक लाभ पनि दियो। साथै, यसले भविष्यका लागि संरक्षण र आम्दानी आर्जन गतिविधि एकीकृत गर्ने योजना बनाएको छ।
वनस्पति परिचय
- भीष्म पी. सुवेदी
नेपालमा मोर्चेला प्रजाति
M. angusticeps Peck.
M. conica Pers.
M. deliciosa Fr.
M. elata Fr.
M. esculenta (L.) Pers.
M. smithiona Cooke
M. vulgaris (Pers.) Boud.
M. umbrina Boud.
गुच्ची च्याउ
Morchella spp.
गुच्चीच्याउ, मोरेलच्याउ, खोया–च्याउ, गुच्ची, पोटे च्याउ, भुँडी–च्याउ भनेर स्थानीय रूपमा चिनिने मोरेल च्याउ नेपालका उच्च मूल्यका गैरकाष्ठ वन पैदावारमध्ये एक हुन् र प्रायः पश्चिम नेपाल हिमालमा पाइन्छन्। नेपालमा मोर्चेलाका आठ प्रजाति सङ्कलन गरिन्छन् (अधिकारी २०००), जसमध्ये एम. कोनिका र एम. एस्कुलेन्टा व्यापारमा सामान्य छन्।
यो हरितकणरहित (non-chlorophyllous) ढुसी हो। फलफूल संरचना ‘एस्कोकार्प’ कवकजालबाट आउँछ, जुन शङ्कुआकार ‘पाइलियस’ (टोपी) र बेलनाकार ‘स्टाइप’ (डाँठ, सामान्यतया पुच्छर भनिने) मा विभेदित हुन्छ। यसको छोटो, मोटो, खोक्रो डाँठको टुप्पोमा मौरीको गोलोजस्तो छिद्रपूर्ण नुकीलो टोपी हुन्छ। स्टाइप २–३ इन्च उचाइ र ½ देखि १ इन्च चौडाइको हुन्छ। स्टाइप घना गाँसिएका कवकतन्तुबाट बनेको हुन्छ। पाइलियसमा साना खाल्डा वा रेखा हुन्छन् जुन एस्की हुन् र एस्कोस्पोर बोक्छन्। फलफूल शरीर क्रिम रङको हुन्छ, जुन सधैँ मासुयुक्त र छालाजस्तो हुन्छ। च्याउ खैरो, पहेँलो वा कालो रङको हुन सक्छ र गहिरो, ओखरजस्तो स्वाद र काठको सुगन्ध दिन्छ।
वितरण र वासस्थान
गुच्चीच्याउ नेपालमा २००० मिटरदेखि ३५०० मिटरसम्मको उचाइमा, समशीतोष्णदेखि उप–उच्च हिमाली क्षेत्रसम्म, ओसिला र छायाँ पर्ने कोणधारी वनमा, विशेषगरी उत्तरतर्फ फर्केका ढलानमा वितरित छ। यो बुढीगण्डकी नदीको पश्चिमदेखि दार्चुला जिल्लासम्म बढी प्रचुर छ। जुम्ला र आसपासका क्षेत्र दशकौँदेखि यसको व्यावसायिक आपूर्तिका लागि चिनिन्छन्। गुच्चीच्याउ कोणधारी वनका मरेका र कुहिँदै गरेका काठमा उम्रने वार्षिक मृतजीवी ढुसी हो। फलफूल शरीर सामान्यतया जैविक सतहमा गुच्छाका रूपमा देखिन्छ। ढुसी अघिल्लो वर्ष ढलेका रुखनजिक र मुनि, जहाँ राम्रो ह्युमस बनेको हुन्छ, जोडदार रूपमा बढ्छ। यो आगोले पोलेको र घना कोणधारी वनमा राम्ररी बढेको पाइन्छ। यो गर्मीको सुरुमा मार्चदेखि मे (फागुन–जेठ) मा बढ्न थाल्छ, र अगस्टसम्म बढेको विरलै पाइन्छ। यसको प्राकृतिक वासस्थानमा प्रजातिको उपलब्धता र प्रचुरता मार्च र अप्रिल महिनाको वर्षा/हिमपातमा निर्भर हुन्छ। पर्याप्त वर्षा नभएमा गुच्चीच्याउको उत्पादन घट्छ।
गुच्चीच्याउका मुख्य सहवासी वनस्पति भोजपत्र (Betula utilis), बुग्रे सल्ला (Tsuga dumosa), बुके फूल (Anaphalis sp.), चिमाल (Rhododendron companulatum), धुपी (Cupressus torulosa), गोब्रेसल्ला (Pinus wallichiana), झुले सल्लो (Picea smithiana), खर्सु (Quercus semicarpifolia), खोटेसल्ला (Pinus roxburghii), लहरे पीपल (Populus ciliata), लालीगुराँस (Rhododendron arboreum), निगालो (Arundinaria falcata) र थिङ्रे सल्लो (Abies spectabilis) हुन्।
सङ्कलन र व्यवस्थापन
मानिसहरू धेरै वर्षदेखि जीविकोपार्जन र व्यावसायिक दुवै प्रयोजनका लागि च्याउ सङ्कलनमा संलग्न छन्। सङ्कलन अवधि मार्चको अन्त्य (वैशाख) मा सुरु भई तीन महिनासम्म रहन्छ। मोरेल च्याउलाई पुच्छरसहित हातले टिप्छन्, सावधानीपूर्वक सम्हाल्छन् र मोरेलको राम्रो आकार र गुणस्तर कायम रहोस् भनेर सुकाउँछन्।
दिगोपनासम्बन्धी मुद्दा। वनको वासस्थानको गुणस्तर कायम राखिएसम्म र आगलागी र अतिचरिचरन नियन्त्रण गरिएसम्म गुच्चीच्याउ सङ्कलनको हालको प्रवृत्ति र अभ्यासले यसको प्राकृतिक वासस्थानमा प्रजातिको उपलब्धता र प्रचुरतामा कुनै
हानिकारक प्रभाव नपार्ने पाइएको छ। यो बीजाणुबाट प्राकृतिक रूपमा पुनरुत्पादन हुन्छ। ढुसीको सङ्कलनयोग्य टोपी वा फलफूल शरीरले सङ्कलन हुनुअघि नै पुनरुत्पादनका लागि आफ्ना बीजाणु छरिदिन्छ। फलफूल शरीर छोटो समयमा, लगभग केही घण्टादेखि केही दिनभित्र, विकास र परिपक्व हुन्छ।
मोरेल च्याउ सरकारद्वारा व्यवस्थित राष्ट्रिय वन, संरक्षित क्षेत्र (राष्ट्रिय निकुञ्ज, संरक्षण क्षेत्र, वन्यजन्तु आरक्ष) र सामुदायिक वनबाट सङ्कलन गरिन्छन्। यसको वासस्थानको ठूलो क्षेत्र अझै पनि सामुदायिक वनबाहिर छ र यसको व्यवस्थापन र उपयोगका लागि सञ्चालन योजनामा समावेश गरिएको छैन। फलस्वरूप, वन विभागले सङ्कलन अनुमति दिने, रोयल्टी लिने र ढुवानी नियन्त्रण गर्ने भए पनि मोरेल व्यावहारिक रूपमा खुला पहुँचको सम्पत्तिमा छन्।
वन उपभोक्ता समूहलाई थप वन क्षेत्र हस्तान्तरण गर्ने र तिनलाई सञ्चालन योजनामा मोरेल समावेश गर्न सघाउने कामले गुच्चीच्याउको उत्पादनका लागि अनुकूल वासस्थान कायम राख्न वन प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्ने प्रोत्साहन दिनेछ।
रुचिकर वासस्थान घना वन हो र वन फडानीले उत्पादनमा कमी ल्याउन सक्छ। वसन्तमा लाग्ने वन डढेलोले माटोको सतह सुकाउन सक्ने भएकाले पुनरुत्पादनमा नकारात्मक असर पर्न सक्छ। त्यसैले वसन्तमा आगलागी नियन्त्रण गर्नु उचित हुन्छ। अहिलेसम्म यसको व्यवस्थापन, खेती र कृषि–प्रविधि विकासबारे कुनै जानकारी उपलब्ध छैन। यस प्रजातिको स्वस्थानिक व्यवस्थापन र पालनबारे अनुसन्धान आवश्यक महसुस गरिएको छ। सबैभन्दा उत्पादनशील वासस्थानको अध्ययन र परिवर्तनीय कारकसँग प्रयोगले मोरेलको उत्पादकत्व र दिगोपन बढाउने वन व्यवस्थापन कार्य पहिचान गर्नेछ।
उपयोग
ढुसीको स्टाइप (पुच्छर) र पाइलियस (टोपी) खान योग्य भाग हुन्। गुच्चीच्याउ विलासी खाना हो। उच्च मूल्य र मागका कारण मोरेल मुख्यतः व्यापारका लागि सङ्कलन गरिन्छ र स्थानीय उपभोगका लागि विरलै। यो उत्पादन प्रायः युरोप, अमेरिका र जापानका महँगा अन्तर्राष्ट्रिय तारे होटल र रेस्टुराँमा ‘हिमालबाट आएको’ स्वादिष्ट खाना तयार गर्न उपभोग गरिन्छ।
बजारीकरण
युरोपमा सुकेको मोरेलको राम्रो माग छ। युरोपमा फ्रान्स र स्विट्जरल्यान्ड मुख्य प्रयोगकर्ता हुन्। जर्मनी, बेल्जियम र नेदरल्यान्ड्सले पनि
सीमित मात्रामा प्रयोग गर्छन्। उत्तर अमेरिकी देशले सीमित मात्रा आयात गर्छन्, किनकि उनीहरूको आफ्नै उत्पादन पनि छ। नेपालबाट हुने आपूर्तिबारे व्यापारीको जानकारीका आधारमा नेपालका मुख्य आपूर्ति क्षेत्र जुम्ला, हुम्ला, मुगु र डोल्पाबाट सुकेको मोरेलको वार्षिक उत्पादन करिब ६,००० किलो अनुमान गरिएको छ।
व्यापारका लागि मोरेल सम्हाल्दा निम्न मुख्य कार्य समावेश हुन्: सङ्कलन, सफाइ/सुकाउने, ढुवानी, भण्डारण, प्रशोधन, श्रेणीकरण, प्याकेजिङ, थोक बिक्री र निकासी। मोरेलका हालका बजार च्यानल एउटा ढाँचा पछ्याउँछन्। ताजा मोरेल वनबाट सङ्कलन गरी गाउँमा ल्याइन्छ। सफा गरी सुकाएपछि उत्पादन सङ्कलकले वा गाउँका व्यापारीमार्फत जिल्ला सदरमुकाममा ढुवानी गरिन्छ। विमानस्थलका व्यापारी, जो सङ्कलन र ढुवानी अनुमति लिने र रोयल्टी तिर्ने काम पनि सम्हाल्छन्, सुकेको मोरेल हवाईमार्गबाट नेपालगञ्ज लैजान्छन् र नेपालगञ्जका व्यापारीलाई बेच्छन् वा काठमाडौँ लैजान्छन्। नेपालगञ्जबाट मोरेल मुख्यतः भारत जान्छ र बाँकी थप निकासीका लागि काठमाडौँ हुँदै युरोपेली बजारमा जान्छ।
विगत केही वर्षमा मोरेलको मूल्यको प्रवृत्तिले वार्षिक र मौसमी दुवै तहमा उच्च उतारचढाव देखायो। उतारचढाव गाउँ तहको तुलनामा व्यापार केन्द्रमा बढी छ। उदाहरणका लागि, सन् २००० मा गाउँको मूल्य रु ४०००–६०००/किलोको दायरामा रहँदा नेपालगञ्जमा मार्चमा रु ४०००/किलोबाट सेप्टेम्बरमा रु ८,५००/किलो पुग्यो। दिल्लीमा सोही अवधिमा मूल्य रु ५०००/किलोबाट १०,०००/किलो पुग्यो। अघिल्ला वर्षका मूल्य गाउँमा रु २५००–३०००/किलो, नेपालगञ्जमा रु. ३०००–३५००/किलो र दिल्लीमा रु ४,५००–५,०००/किलो थिए। यस वर्ष मूल्य फेरि घट्दै छ।
मोरेल जस्ता उच्च मूल्यका उत्पादनका लागि गुणस्तर महत्त्वपूर्ण मुद्दा हो। आकार कायम राख्न सम्हाल्ने तरिकामा सुधार, सुकाउने, सफाइ, छनोट, श्रेणीकरण र प्याकेजिङले उत्पादनमा मूल्य अभिवृद्धि गर्न सक्छ। सङ्कलनपछि तुरुन्तै सुकाउनु महत्त्वपूर्ण छ। मोरेल सामान्यतया घाममा सुकाइन्छ, तर घामको अभावमा तिनलाई खुला आगोमा ५ देखि ७ मिनेट तताइन्छ, धागोमा गाँसिन्छ र भान्सामा छानामुनि सुख्खा ठाउँमा थुप्रो बनाएर झुन्ड्याइन्छ। फ्रान्सका केही रेस्टुराँले खानामा जङ्गलीपनको स्वाद दिने भएकाले धुँवाको हल्का स्वाद भएको मोरेललाई रुचाए पनि धुँवा नलागेको मोरेलले सामान्यतया युरोपमा उच्च मूल्य पाउँछ। मोरेल लामो समयसम्म बिग्रिनेगरी भण्डारण गर्न सकिँदैन र एक वर्षभित्र प्रयोग गरिनुपर्छ।
सामाजिक–आर्थिक र नीतिगत मुद्दा
मोरेलका प्राकृतिक वासस्थान समुदायको बस्तीबाट धेरै टाढा छैनन् र धेरै अवस्थामा मोरेल, विशेषगरी गाउँका अति गरिब घरधुरीका लागि, नगद आम्दानीको मुख्य स्रोत हुन् र यी घरधुरीको
रु २००० देखि ३००० को आम्दानी (उनीहरूको कुल वार्षिक नगद आम्दानीको ५०% सम्म) प्रतिनिधित्व गर्न सक्छन्। घरधुरीका सबै सदस्य, युवा र वृद्ध, महिला र पुरुष, तिनलाई सङ्कलन गर्छन्; तर महिला र बालबालिकाले प्रायः घाँस, दाउरा र पशुको ओछ्यान जम्मा गर्ने काममा पूरक गतिविधिका रूपमा गर्छन्। यो स्रोतमा पहुँच भएको कुनै गाउँमा लगभग सबै घरधुरीले मौसममा मोरेल सङ्कलन गर्छन्। कसैले २५० ग्राम मात्र सङ्कलन गर्न सक्छन् भने अरूले ०.५ देखि १ किलो सङ्कलन गर्न सक्छन्। कहिलेकाहीँ सङ्कलकले थोक व्यापारी वा गाउँका व्यापारीबाट नगद पेश्की पाउँछन्। मोरेल बिक्रीबाट आएको पैसा कपडा, खाना र अन्य घरायसी खर्चमा प्रयोग गरिन्छ।
गाउँलेहरूले वनको गुणस्तर कायम राखेसम्म र आगलागी तथा अतिचरिचरन रोकेसम्म स्रोतमाथि कुनै नकारात्मक प्रभाव पर्दैन। तथापि संरक्षण र गरिबीका मुद्दा सम्बोधन गर्ने केही नीतिसम्बन्धी चुनौती र अवसर छन्। नयाँ वा विद्यमान वन उपभोक्ता समूहलाई वन हस्तान्तरण गर्ने र सञ्चालन योजनामा मोरेल समावेश गर्ने कुरा जनसहभागिताको पहिलो कदम हुनेछ। वन उपभोक्ता समूहलाई उत्पादकत्व बढाउन वासस्थान प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न प्राविधिक सहयोग र मूल्य अभिवृद्धि प्रशोधन तथा बजारीकरणमा सहयोग चाहिन्छ। सङ्कलनपछिको सम्हार सुधार गरेर मोरेलको गुणस्तर सुधार्ने गुञ्जायस छ। केही तालिमले गाउँलेले सजिलै गर्न सक्ने उदाहरणमा सफाइ, सुकाउने, बालुवाका थैला वा पुच्छर हटाउने जस्ता साधारण प्रशोधन, आकारका आधारमा छनोट र श्रेणीकरण र प्याकेजिङ पर्छन्। निश्चित रूपमा ग्यारेन्टी नभए पनि जैविक र निष्पक्ष व्यापार प्रमाणीकरणले केही मूल्य प्रिमियम पाउन आकर्षित गर्न सक्छ।
कार्यशाला, बैठक,
सेमिनार, तालिम
क्याम्प कार्यशाला पोखरा
नेपालका ५१ औषधीय वनस्पति प्रजातिको खतरा मूल्याङ्कन गर्न र प्राथमिकता सूची तयार गर्न जनवरी १८–२०, २००१ मा पोखरामा तीन दिने संरक्षण मूल्याङ्कन तथा व्यवस्थापन योजना (क्याम्प) कार्यशाला भयो। अन्तर्राष्ट्रिय विकास अनुसन्धान केन्द्र (आईडीआरसी), श्री ५ को सरकारको वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालय र आईयूसीएन—विश्व संरक्षण सङ्घको औषधीय वनस्पति विशेषज्ञ समूहले संयुक्त रूपमा आयोजना गरेको कार्यशालाले टक्सालाई खतराको नयाँ आईयूसीएन रातो सूची वर्गमा तोक्दै मूल्याङ्कन र सिफारिस गर्यो। नयाँ आईयूसीएन रातो सूचीका वर्गमा लोप (ईएक्स); जङ्गलमा लोप (ईडब्लू); अति सङ्कटापन्न (सीआर); सङ्कटापन्न (ईएन); जोखिमयुक्त (भीयू); जोखिमको नजिक (एनआर); तथ्याङ्क अपर्याप्त (डीडी); र मूल्याङ्कन नगरिएको (एनई) पर्छन्। कार्यशालाले टक्साको संरक्षणमा योगदान दिने अनुसन्धान र व्यवस्थापन गतिविधिका सिफारिस पनि गर्यो।
गैरकाष्ठ वन पैदावार कार्यशाला
वन उद्यम/न्यु इराले वातावरण तथा वन उद्यम गतिविधि (इएफइए) अन्तर्गत फेब्रुअरी २२, २००१ मा काठमाडौँमा राष्ट्रिय
गैरकाष्ठ वन पैदावार: जडीबुटी कार्यशाला आयोजना गर्यो। उत्पादन, मूल्य अभिवृद्धि/प्रशोधन र बजारीकरण गरी तीन समूहमा जम्मा ७३ सहभागीले भाग लिए। कार्यशालामा नेपालमा जडीबुटी उत्पादनसँग सम्बन्धित नीति तथा नियामकीय वातावरण, नेपालमा गैरकाष्ठ वन पैदावार जडीबुटीको मूल्य अभिवृद्धि, र नेपालमा जडीबुटी बजारीकरण र नीतिगत मुद्दा गरी तीनवटा पत्र प्रस्तुत गरिए।
हिमाली जडीबुटी सरोकार समूह (एचजेएसएस) को पहिलो बैठक
अगस्ट २००० मा स्थापना भएदेखि हिमाली जडीबुटी सरोकार समूह (एचजेएसएस) का सदस्यहरू आफ्नो सङ्गठनका विभिन्न पक्षमा छलफल गर्न अगस्ट १६, २००१ मा पहिलोपटक एकै ठाउँमा भेला भए। नेपालका पश्चिमी पहाडका विभिन्न सन्दर्भमा देखिएका गैरकाष्ठ वन पैदावारका मुद्दा। एन्साब संयोजकबाहेक, बझाङ र कर्णाली अञ्चलका पाँच जिल्लाबाट जिल्ला विकास समिति (६), फेकोफन (५) र सांसद (२) बाट एचजेएसएसका सदस्यले बैठकमा भाग लिए। एन्साबले समन्वय र सहयोग गरेको यो एचजेएसएस बैठक हरि ढुङ्गानाले सहजीकरण गरे।
पहिलो बैठक भएकाले एचजेएसएसको सङ्गठनात्मक संरचना, भूमिका र सङ्गठनात्मक प्रकृतिमाथि छलफल भयो। सङ्गठनभित्र तीन तह: साधारण सदस्य, कार्यकारी समिति र सञ्चालक समिति तय गरियो। यसबाहेक, जिल्ला आवश्यकताअनुसार जिल्ला शाखा पनि स्थापना गर्न सकिन्छ। भविष्यमा एचजेएसएसमा सहभागी हुने इच्छा र प्रतिबद्धता भएका नेपालका अन्य पहाडी जिल्लालाई पछि सदस्य सूचीमा थप्न सकिने कुरामा पनि सहमति भयो।
यस बैठकले गैरकाष्ठ वन पैदावार उपक्षेत्रका विभिन्न ज्वलन्त मुद्दामा छलफल गर्यो र केही निर्णय गर्यो। बैठकले यार्सागुम्बा (Cordyceps sinensis) को रोयल्टी र कुटकी (Picrorhiza scrophulariiflora) माथिको प्रतिबन्ध हटाउने मुद्दामा वन विभागका महानिर्देशकलाई सिफारिस हस्तान्तरण गर्यो।
वार्षिक समीक्षा तथा योजना कार्यशाला
एन्सावले बाँकेको पिपरियामा आफ्नो उद्यममा आधारित जैविक विविधता संरक्षण परियोजनासम्बन्धी दुई दिने (अगस्ट १७–१८, २००१) समीक्षा तथा योजना कार्यशाला सञ्चालन गर्यो। वन विभाग र जिल्ला वन कार्यालय, जिल्ला विकास समिति, सामुदायिक वन उपभोक्ता महासङ्घ नेपाल (फेकोफन), स्थानीय साझेदार गैरसरकारी संस्था र एन्साबका ३५ भन्दा बढी सहभागी परियोजनाको दोस्रो वर्षका गतिविधि र नतिजाको समीक्षा गर्न भेला भए।
कार्यशालाले महानिर्देशक श्री दिव्यदेव भट्टले प्रतिनिधित्व गरेका वन विभागका अधिकारी र स्थानीय सरोकारवालाबीच प्रत्यक्ष
अन्तरक्रियाको माध्यम पनि प्रदान गर्यो। जिविस, फेकोफन र स्थानीय गैरसरकारी संस्थाले गैरकाष्ठ वन पैदावार उपक्षेत्रमा आवश्यक नीतिगत र नियामकीय परिवर्तनबारे खुला रूपमा छलफल गर्नुपर्छ भन्ने महसुस गरियो। स्थानीय सरोकारवाला, मुख्यतः जिविसले, गैरकाष्ठ वन पैदावार स्रोतको विकासका लागि आफ्ना प्रयास एकीकृत गर्नुपर्छ भन्ने बुझाइ बढ्यो। जिल्ला वन कार्यालय, फेकोफन, जिविस लगायत परियोजनाका अन्य सरोकारवालाले उद्यममा आधारित जैविक विविधता संरक्षणका लागि आवश्यक केही कार्य पनि पहिचान गरे। परियोजनाका सरोकारवालाले आपसी रूपमा पूरक भूमिका स्वीकार गरे र सहकार्यात्मक वातावरणमा काम गर्न सहमत भए।
जैविक विविधता अनुगमन तालिम
एन्सावले अगस्ट १९–२१, २००२ मा आफ्ना कर्मचारी र साझेदार गैरसरकारी संस्थाका कर्मचारीका लागि जैविक विविधता अनुगमन तालिम आयोजना गर्यो। विगत केही वर्षमा एन्सावले मुख्य जैविक विविधता सरोकारवालाका अनुगमन प्रणाली एकीकृत र विस्तार गरिने विधि विकास गर्ने काम गरेको छ। यसले जैविक विविधता संरक्षण गर्ने र स्रोत संरक्षण प्रयासबाट उचित प्रतिफल सुनिश्चित गर्ने कार्य योजना बनाउन र कार्यान्वयन गर्नमा केन्द्रित छ।
तालिमले बहुसरोकारवाला वातावरणमा अनुगमन गतिविधिको प्रक्रियाबारे सहभागीको बुझाइ बढाउन र अनुगमनका नतिजाका आधारमा व्यवस्थापन कार्य अनुकूलन गर्न मद्दत गर्यो।
गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यवस्थापन र बजारीकरण
ताप्लेजुङमा तालिम
एन्सावले सेप्टेम्बर ७–११, २००१ मा ताप्लेजुङमा गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यवस्थापन र बजारीकरणसम्बन्धी पाँच दिने तालिम आयोजना गर्यो। यो तालिम मेची पहाडका विभिन्न सरोकारवाला र एसएनभीका साझेदारलाई गैरकाष्ठ वन पैदावारसँग परिचित हुने, गैरकाष्ठ वन पैदावारको उपयोग, व्यवस्थापन र बजारीकरण तथा गैरकाष्ठ वन पैदावार उपक्षेत्रसँग सम्बन्धित नियम र नियमावली जस्ता विषयमा सामान्य बुझाइ बढाउने उद्देश्यले आयोजना गरिएको थियो। जिल्ला विकास समिति (जिविस), गाउँ विकास समिति (गाविस), वन उपभोक्ता समूह र एसएनभी लगायत विभिन्न निकायका २२ सदस्यको सहभागिता रहेको तालिमले ताप्लेजुङ जिल्ला र अन्यत्र गैरकाष्ठ वन पैदावारको उपयोग र व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित विभिन्न मुद्दा र सम्भावनामा अनुभव आदानप्रदान गर्न पनि मद्दत गर्यो।
सामुदायिक वन अगाडि बढाउने अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन: अनुभव र नवीनता
क्षेत्रीय सामुदायिक वन तालिम केन्द्र (रिकोफ्ट) ले अन्य धेरै संस्थाको सहकार्यमा सेप्टेम्बर २५–२८, २००१ मा थाइल्यान्डको चियाङ माईमा सामुदायिक वन अगाडि बढाउने अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन आयोजना गर्यो। आठवटा
समानान्तर सत्रमा विभाजित सम्मेलनमा एसिया, अफ्रिका, उत्तर अमेरिका र युरोपका २९ देशका पेशाकर्मी र कार्यकर्ताले भाग लिए।
सम्मेलनका सत्रमध्ये एक, आम्दानी आर्जन र जीविकोपार्जन, सामुदायिक वनमा आधारित उद्यम (सीबीएफई) को प्रवर्द्धनमार्फत आम्दानी आर्जन र जीविकोपार्जन सुरक्षित गर्ने प्रक्रिया र संयन्त्रसँग सम्बन्धित थियो। एनएनएन सदस्य श्री भीष्म पी. सुवेदी र श्री केनेथ निकोल्सनले सहजीकरण गरेको सत्रका करिब चालिस सहभागीले आम्दानी आर्जन पहलको समीक्षा गरे र एसिया प्यासिफिक क्षेत्रका लागि थप कार्यको ढाँचा विकास गरे।
प्रयुक्त जातीय वनस्पतिशास्त्रमा राष्ट्रिय कार्यशाला
नेपालमा औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पति (एमएपी) को संरक्षणका समुदायमा आधारित दृष्टिकोणबारे राष्ट्रिय कार्यशाला अक्टोबर १९–२०, २००१ मा पोखराको वन विज्ञान अध्ययन संस्थान (आईओएफ) मा भयो। वनस्पति स्रोत विभाग (डीपीआर), आईओएफ, डब्लूडब्लूएफ नेपाल कार्यक्रमले नेपाल जातीय वनस्पति सङ्घ र एन्साबसँगको सहकार्यमा आयोजना गरेको कार्यशालाको मुख्य उद्देश्य नेपालमा औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पतिको संरक्षण र व्यवस्थापनका समुदायमा आधारित दृष्टिकोणबारे सिक्नु र समीक्षा गर्नु थियो। साथै, त्यस क्षेत्रका उपयोगी अवधारणा र विधि सिक्न, र भविष्यको कामका कठिनाइ, खाडल र अवसर पहिचान गर्नु पनि थियो। यो कार्यशाला जातीय वनस्पतिशास्त्र र एमएपी क्षेत्रमा काम गर्ने संस्था र व्यक्तिका लागि साझेदारी र सञ्जाल विकास गर्ने उत्कृष्ट अवसर थियो। कार्यशालाले निम्न सिफारिस गर्यो: स्थानीय वैद्यलाई तालिम दिएर स्वास्थ्य सेवा र एमएप संरक्षणका साथै आधुनिक चिकित्सा प्रणालीका पक्ष (जस्तै खोप) लाई स्थानीय प्रणालीमा एकीकृत गर्ने; स्थानीय प्रयोगकर्तालाई बाहिरी व्यक्तिलाई पहुँच अस्वीकार गर्ने अधिकार सहित आफ्ना एमएपी स्रोत सम्हाल्ने पूर्ण अधिकार दिई सशक्त बनाउने; अनुसन्धान र विकासका सबै तहमा बौद्धिक सम्पत्ति अधिकार (आईपीआर) को सम्मान गर्ने; विद्यमान बजार र मूल्य सूचना प्रणाली विकास र सुदृढ गर्ने र सबैभन्दा बढी व्यापार हुने प्रजातिको सूची, अनुगमन र बजार सर्वेक्षण गर्ने; स्थानीय स्रोत प्रयोगकर्ताको अधिक सहभागितासहित तलैबाट योजना निर्माणमार्फत नेपालको एमएपीसम्बन्धी छुट्टै र व्यावहारिक नीति बनाउने; सम्बन्धित सरकारी निकाय, गैरसरकारी संस्था, संस्थान र अन्य सरोकारवालासमेत समेटिएको नेपाल जडीबुटी विकास बोर्ड नामक उच्चस्तरीय स्वायत्त बोर्ड गठनमार्फत एमएपी क्षेत्रका प्रयासमा समन्वय गर्ने।
उद्यम विकासका लागि नेपाली फिल्ड म्यानुअल लेखनसम्बन्धी कार्यशाला
एनएनएनले समुदायमा आधारित वन उद्यमलाई प्रोत्साहन दिन फिल्ड तहका सहजकर्तालाई समुदायलाई बजार विश्लेषण र उद्यम विकासबारे तालिम दिन सक्षम बनाउन नेपाली माध्यममा फिल्ड म्यानुअल विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता लामो समयदेखि महसुस गरेको थियो। पहिलेका प्रकाशन आफ्ना विषयवस्तुमा राम्रा ग्रन्थ भए पनि उद्यम विकासको पूर्वसर्तका रूपमा बजारको विश्लेषण जस्ता पक्षमा पर्याप्त अन्तर्दृष्टि दिने घटकले तिनलाई पूरक बनाउनुपर्ने देखियो। साथै, प्रकाशनहरू प्रायः अङ्ग्रेजी भाषामा छन् वा तालिम प्याकेजका लागि निकै शैक्षिक छन्।
अहिले एनएनएन सहभागी बैठकले प्रतिस्थापन गरेको एनएनएन सल्लाहकार समूह (एनएनएन–एजी) को बैठकले बजार विश्लेषण र विकास (एमए एन्ड डी) मा विशेष जोड दिँदै उद्यम विकाससम्बन्धी नेपाली म्यानुअल विकास सुरु गर्न कार्यदल गठन गर्यो। यस सम्बन्धमा जम्मा तीनवटा कार्यदल बैठक भए। एनएनएन कार्यदलको सिफारिसका आधारमा एन्सावले नोभेम्बर २०–२१, २००१ मा काठमाडौँमा उद्यम विकासका लागि नेपाली तालिम म्यानुअल लेखनसम्बन्धी कार्यशाला आयोजना गर्यो।
विभिन्न संस्थाका १५ सहभागीको सहभागिता रहेको यस कार्यशालाले तालिम म्यानुअल विकासका लागि विशिष्ट विवरण प्रदान गर्यो। प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापन, बजारीकरण, सामाजिक तथा संस्थागत र प्रविधि सहभागीले पहिचान गरेका चार विषय थिए।
गैरकाष्ठ वन पैदावार बजार सूचना प्रणाली आदानप्रदान कार्यशाला
सन् २००१ मा हासिल प्रगति समीक्षा गर्न डिसेम्बर १८, २००१ मा बजार सूचना प्रणालीसम्बन्धी वार्षिक कार्यशाला आयोजना गरियो। कार्यशाला यो प्रणालीलाई थप उपयोगी, कुशल, प्रयोगकर्तामैत्री र अन्तरक्रियात्मक बनाउन भविष्यमा कसरी अगाडि बढ्ने भन्नेबारे सहभागीबाट पृष्ठपोषण/सुझाव प्राप्त गर्न सफल रह्यो। सरकारी निकाय, गैरसरकारी संस्था, अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था, द्विपक्षीय निकाय, पत्रकार, गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यापारी र उत्पादकको प्रतिनिधित्व गर्ने विभिन्न संस्थाका जम्मा २६ सहभागी कार्यशालामा उपस्थित भए। सहभागीले गैरकाष्ठ वन पैदावारको बजारीकरण, प्रविधि, नीति, स्रोत र उत्पादन व्यवस्थापनसम्बन्धी मुद्दामा गहिरो रुचि राखेको पाइयो।
गैरकाष्ठ वन पैदावार समाचार र कार्यक्रम
म्यानुअल “प्राकृतिक उत्पादनका लागि उद्यम विकास”
एन्सावले सन् २००० मा प्राकृतिक उत्पादनका लागि उद्यम विकास म्यानुअल प्रकाशन गर्यो। यसले मूलतः पाठकलाई जैविक विविधता र सामाजिक समानता संरक्षणमा योगदान दिने प्राकृतिक उत्पादन उद्यम डिजाइनको रणनीति प्रवर्द्धन गर्न मद्दत गर्छ।
म्यानुअलले सामान्य रूपमा प्राकृतिक उत्पादन र विशेषगरी गैरकाष्ठ वन पैदावारमा उद्यम विकास योजनाको ढाँचा उपलब्ध गराउँछ। यसले बजारीकरण, स्रोत मूल्याङ्कन, व्यावसायिक आधारभूत कुरा र नीतिगत वातावरणका मुद्दा सम्बोधन गर्ने व्यावहारिक औजार पनि दिन्छ।
प्राकृतिक उत्पादनका लागि उद्यम विकास
( नेपाली र अङ्ग्रेजीमा )
मूल्य: रु. ६०० वा अमेरिकी डलर १० (नेपाली विद्यार्थी र समुदायमा आधारित संस्थालाई छुट)
“नेपालका गैरकाष्ठ वन पैदावारका लागि केन्द्रीय तहको बजार सूचना प्रणाली” जनवरी २००१ मा एक वर्षे प्रयोगात्मक गतिविधिका रूपमा सुरु गरिएको थियो। यो पहलमा मुख्यतः स्विस विकास तथा सहयोग नियोग (एसडीसी) नेपालले आर्थिक सहयोग गरेको थियो र नेदरल्यान्ड्स विकास सङ्गठन (एसएनभी) नेपालको केही योगदानसहित एसिया सञ्जाल फर सस्टेनेबल एग्रिकल्चर एन्ड बायोरिसोर्सेस (एन्साब) ले कार्यान्वयन गरेको थियो।
परियोजनाले नेपालमा बजार सूचनामा पहुँच सुधार गर्ने लक्ष्य राखेको छ ताकि स्थानीय सङ्कलक र व्यापारीले यी उत्पादनको व्यापारबाट न्यायोचित र समान
लाभ पाऊन्; उत्पादक र बजारबीच अनुकूल सम्बन्ध सिर्जना गरी आपूर्ति र मागलाई सन्तुलन गर्न; र मूल्यको उतारचढाव अभिलेख गर्न।
परियोजनाले नेपालका गैरकाष्ठ वन पैदावारको अद्यावधिक, उच्च गुणस्तरको मूल्य सूचना सङ्कलन, विश्लेषण र प्रदान गर्छ, जुन देशभरिका सङ्कलक, गाउँका व्यापारी र सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहलाई प्रत्यक्ष सञ्चार, सम्बन्धित विकास परियोजना र रेडियो तथा पत्रपत्रिका जस्ता सञ्चारमाध्यममार्फत मासिक रूपमा उपलब्ध गराइन्छ।
सेवा : बजार सूचना प्रणालीले ग्राहकलाई निम्न विषयमा सेवा प्रदान गर्दै आएको छ:
ग्राहक:
केन्द्रीय तहको बजार सूचना प्रणालीका मुख्य प्रयोगकर्ता वा ग्राहक हुन्: व्यक्तिगत सङ्कलक, वन उपभोक्ता समूह, प्रशोधक, गाउँका व्यापारी, अन्य स्थानीय व्यापारी, फेकोफन, सामुदायिकमा आधारित संस्था/गैरसरकारी संस्था, अन्तर्राष्ट्रिय संस्था, राष्ट्रिय व्यापारी, उत्पादक, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारी।
गैरसरकारी संस्था, अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था, सरकारी निकाय र व्यापार सङ्घका संस्था र व्यक्तिले पनि सूचना प्रयोग गरेर गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यवसायका सहभागीलाई प्रत्यक्ष सहयोग गर्न सक्छन्। यो बजार सूचना प्रणालीले बजार सूचनाका द्वितीयक प्रयोगकर्ताको सहायतामा सङ्कलक, वन उपभोक्ता समूह, स्थानीय व्यापारी र प्रशोधकको नाफा मार्जिन उत्कृष्ट बनाउने लक्ष्य राखेको छ।
मुख्य उपलब्धि: विगत एक वर्षमा हासिल प्रगतिको समीक्षा गर्न र यो प्रणालीलाई थप उपयोगी, कुशल, प्रयोगकर्तामैत्री र अन्तरक्रियात्मक बनाउन भविष्यमा कसरी अगाडि बढ्ने भन्नेबारे सहभागीबाट पृष्ठपोषण/सुझाव प्राप्त गर्न डिसेम्बर १८, २००१ मा बजार सूचना प्रणालीको वार्षिक कार्यशाला आयोजना गरियो। विभिन्न संस्थाको प्रतिनिधित्व गर्ने बत्तीस सहभागी
सरकारी निकाय, गैरसरकारी संस्था, अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था, द्विपक्षीय निकाय, पत्रकार, गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यापारी र उत्पादक कार्यशालामा उपस्थित भए। कार्यशालाका क्रममा सहभागीले गैरकाष्ठ वन पैदावारको बजारीकरणमा मात्र होइन, प्रविधि, स्रोत व्यवस्थापन, समानता र नीतिसम्बन्धी मुद्दामा पनि गहिरो रुचि देखाए। उकाली समाचारपत्रका प्रतिनिधिले पाठक सर्वेक्षण गर्दा आफ्नो समाचारपत्रमा प्रकाशित बजार सूचना प्रणालीको मूल्य र उत्पादनसम्बन्धी सूचना सबैभन्दा लोकप्रिय सामग्रीमध्ये एक रहेको बताए। फेकोफनका प्रतिनिधिले प्रत्येक महिना रेडियो नेपालमा गैरकाष्ठ वन पैदावारको मूल्य प्रसारण गरेपछि लगभग ४०–५० जनाले बजार सूचना प्रणालीसम्बन्धी जानकारी सोध्ने गरेको खुलाए। लगभग ९०% सहभागीले बजार सूचना प्रणाली अत्यन्त उपयोगी रहेको र यसलाई निरन्तरता दिनुपर्ने बताए। उनीहरूमध्ये कतिपयले कभरेज क्षेत्र, ग्राहक, उत्पादन, सूचनाका प्रकार आदि विस्तार गर्ने जस्ता थप सुधारका बुँदा सुझाए।
पहिलो वर्षमा बजार सूचना प्रणालीका मुख्य उपलब्धिमा निम्न पर्छन्:
· गैरकाष्ठ वन पैदावार बजार सूचना प्रक्रियाको स्थापना · काठमाडौँ, नेपालगञ्ज, लखनऊ, कोलकाता र दिल्लीका प्रमुख गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यापारीसँग बजार र मूल्यको नियमित सूचनाका लागि सम्बन्ध · गैरकाष्ठ वन पैदावार बजार सूचनामा पहुँच गर्दा स्थानीय जनताको मोलमोलाइ क्षमतामा सुधार · गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यवसायमा रुचि बढ्नु
नेपालमा दिगो जीविकोपार्जनका लागि औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पति (एमएपी) को संरक्षण
एसियाको औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पति कार्यक्रम (म्यापा) ले सामुदायिक वन उपभोक्ता महासङ्घ नेपाल (फेकोफन), क्यानेडियन एजुकेसन सेन्टर फर इन्टरनेसनल कोअपरेसन (सेसी) र एन्साबसँगको सहकार्यमा नेपालमा दिगो जीविकोपार्जनका लागि औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पति (एमएपी) को संरक्षण सम्बन्धी प्रयोगात्मक परियोजना सुरु गरेको छ। यी स्रोतबाट प्राप्त ठोस आर्थिक लाभ बढ्दै जाँदा संरक्षणमा समुदायको सहभागिता बढ्छ भन्ने परिकल्पनासहित परियोजनाले सुदूर–पश्चिमका दार्चुला र बैतडी जिल्लामा विशिष्ट गतिविधि गर्छ। परियोजनाका पाँच घटकमा एमएपीको संरक्षण र दिगो उपयोग; एमएपीमा आधारित उद्यम विकास र न्यायोचित व्यावसायीकरण; वन उपभोक्ता समूहको सुदृढीकरण; सूचनामा पहुँच र प्रसार; र स्रोतमा स्थानीय पहुँच सुधार्न नीतिगत र कानुनी सुधार पर्छन्।
पश्चिमी उच्च भूभाग विकास कार्यक्रम:
एक आईफाड परियोजना
अन्तर्राष्ट्रिय कृषि विकास कोष (आईफाड) ले तयार गरेको पश्चिमी उच्च भूभाग विकास कार्यक्रम पहिलो चरणमा चार जिल्ला (हुम्ला,
जुम्ला, बाजुरा र बझाङ) मा सञ्चालन सुरु गर्ने छ। प्रस्तावित कार्यक्रम क्षेत्रले अन्ततः सुदूर र मध्य–पश्चिम विकास क्षेत्रका सोह्र उच्च भूभाग (पहाड/हिमाल) जिल्लामध्ये दशवटा समेट्नेछ।
प्रस्तावित कार्यक्रमको पट्टा जमिन र गैरकाष्ठ वन पैदावार उत्पादन घटकले गरिब घरधुरी, विशेषगरी महिला प्रमुख र भूमिहीन घरधुरीलाई पट्टामा जमिन हस्तान्तरण गरेर पट्टा वन गर्न; आम्दानी आर्जन गतिविधिका रूपमा घाँस बीउ उत्पादनमा जोड दिँदै घाँसबालीको उत्पादन बढाउन; र गैरकाष्ठ वन पैदावार उत्पादन गर्न सहयोग गर्छ। परियोजनाले १० वर्षको अवधिमा १,००० पट्टा वन उपभोक्ता समूह (एलएफयूजी) लाई २२,५०० हेक्टर सीमान्त जमिन उपलब्ध गराउने लक्ष्य राखेको छ। उच्च हिमालमा प्रतिघरधुरी जमिन करिब २.० हेक्टर र मध्य पहाडमा करिब १.० हेक्टर हुनेछ। यी जमिन ४० वर्षका लागि पट्टामा उपलब्ध हुनेछन्।
कार्यान्वयनपूर्व अनुसन्धानको अङ्गका रूपमा पहिलो चरणका जिल्लाहरू (हुम्ला, जुम्ला, बझाङ र बाजुरा) मा कार्यान्वयन गर्न प्रयोगात्मक सहभागितामूलक क्रियात्मक अनुसन्धान गतिविधि पहिचान गरिएको छ। प्रयोगात्मक सहभागितामूलक क्रियात्मक अनुसन्धान गतिविधिमा प्रयोगात्मक स्थल/प्रदर्शन प्लट स्थापना र नयाँ र विद्यमान प्रजातिको प्रतिवेदन तयार पार्ने कार्य पर्छन्।
क्याम्प कार्यशाला पोखरा
नेपालका ५१ औषधीय वनस्पति प्रजातिको खतरा मूल्याङ्कन गर्न र प्राथमिकता सूची तयार गर्न जनवरी १८–२०, २००१ मा पोखरामा तीन दिने संरक्षण मूल्याङ्कन तथा व्यवस्थापन योजना (क्याम्प) कार्यशाला भयो। अन्तर्राष्ट्रिय विकास अनुसन्धान केन्द्र (आईडीआरसी), श्री ५ को सरकारको वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालय र आईयूसीएन—विश्व संरक्षण सङ्घको औषधीय वनस्पति विशेषज्ञ समूहले संयुक्त रूपमा आयोजना गरेको कार्यशालाले टक्सालाई खतराको नयाँ आईयूसीएन रातो सूची वर्गमा तोक्दै मूल्याङ्कन र सिफारिस गर्यो। नयाँ आईयूसीएन रातो सूचीका वर्गमा लोप (ईएक्स); जङ्गलमा लोप (ईडब्लू); अति सङ्कटापन्न (सीआर); सङ्कटापन्न (ईएन); जोखिमयुक्त (भीयू); जोखिमको नजिक (एनआर); तथ्याङ्क अपर्याप्त (डीडी); र मूल्याङ्कन नगरिएको (एनई) पर्छन्। कार्यशालाले टक्साको संरक्षणमा योगदान दिने अनुसन्धान र व्यवस्थापन गतिविधिका सिफारिस पनि गर्यो।
गैरकाष्ठ वन पैदावार कार्यशाला
वन उद्यम/न्यु इराले वातावरण तथा वन उद्यम गतिविधि (इएफइए) अन्तर्गत राष्ट्रिय
एन्साबको पुस्तकालयमा उपलब्ध नयाँ प्रकाशन
सन्दर्भ सामग्री
भट्टराई, धुर्वराज, जडीबुटी मञ्जरी, मनद्वारा प्रकाशित, २००१
क्याम्पबेल, बी. एम. र लकर्ट, एम. के. (सम्पा.)(२००२)। Uncovering the Hidden Harvest: Valuation methods for Woodland र Resources: Ch 3, P: 66 - 102, EARTHSCAN, London, U.K.
कान्ता, एस.एस., Entrepreneurial Development, 2000, S. Chand र Compani, New Delhi
लेकप, आई. र के. निकोल्सन (२०००)। Community-based tree र forest product enterprises: Market analysis र Development Manual, एसएनभी नेपाल, एफएओ, एफटीपीपी, रिकोफ्ट र एन्साब।
पौडेल, खडानन्द, जडीबुटी विज्ञान, सुश्री मीना पौडेलद्वारा प्रकाशित, २००२
Small र Mediaum Enterprise Development in Nepal, 2001, सम्पा. डा. विश्वकेशर मास्के, सेन्टर फर डेभलपमेन्ट एन्ड गभर्नेन्स, काठमाडौँ, २००२
सुवेदी, बी. पी. (२००१)। Marketing of Medicinal र Aromatic Plant Products of Nepal in Domestic र International Markets, एन्साब, काठमाडौँ।
सुवेदी, बी. पी., कुन्ज, ए., बिनायी, एस., दिविस, जे., ओझा, एच. आर., र क्राउचर, जे. (२०००)। Enterprise Development for Natural Products Manual, एसिया सञ्जाल फर सस्टेनेबल एग्रिकल्चर एन्ड बायोरिसोर्सेस (एन्साब) र इन्टरप्राइजवर्क्स वर्ल्डवाइड, काठमाडौँ।
सुवेदी, बी. पी., ओझा, एच. आर., निकोल्सन, के. र बिनायी, एस. (२००१)। Review of Community Based Forestry Enterprises in Nepal: Causes, Consequences र Lessons, एन्साब, काठमाडौँ।
वोङ, जेनिफर एल.जी., Non-wood forest products Resource assessment of non-wood forest products, 2001, FAD
पुस्तक
· मास्के, बी. के. (सम्पा. २००१) Small र Medium Enterprise Development in Nepal
· Publications and Information Directorate (CSIR - New Delhi) The Wealth of India
vol. lV, Vl, VIII, IX & X.
· Orient Longman Ltd. (Madras) Indian Medicinal Plants Vol. 1 to 5.
