भाग ४, अङ्क १: अप्रिल–मे–जुन–जुलाई २०१३
नेपालमा स्थानीय रूपमा नियन्त्रित वन उद्यमको महत्त्व र अवसर
स्थानीय रूपमा नियन्त्रित वन उद्यममा स्थानीय समुदायलाई आफ्नो आम्दानीको प्राथमिक स्रोतका रूपमा वनमा आधारित गतिविधिमा संलग्न गराइन्छ। यी उद्यम वन नजिक, प्रायः स्थानीय मानिसद्वारा वा तिनको सहभागितामा र तिनलाई रोजगारी दिँदै स्थापना गरिन्छन् र आफू सञ्चालित समुदायसँग स्वाभाविक रूपमा जोडिएका हुन्छन्।
साना किसान र सामुदायिक स्तरका आर्थिक गतिविधिको विशेषता – यी श्रम–केन्द्रित हुन्छन् र स्थानीय तथा घरेलु बजारलाई सेवा दिन्छन् – ले तिनलाई रोजगारी र आर्थिक विकासमा महत्त्वपूर्ण सकारात्मक र दीर्घकालीन योगदानकर्ता बनाउँछ। यी साना किसानका गतिविधिमा वनमा आधारित कार्य समावेश हुँदा तिनले प्रस्ताव गर्ने उत्पादन र सेवाको दायराका कारण प्रायः बढी लाभ दिन्छन्। जस्तै, यिनले काठ र गैरकाठ वन पैदावारका रूपमा मूर्त आम्दानीको स्रोत दिन्छन्। वन उद्यमले विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तनको क्षेत्रमा कार्बन सञ्चिति, जलाधार संरक्षण र जैविक विविधता संरक्षण जस्ता पारिस्थितिक प्रणाली सेवाको भुक्तानीका अवसर पनि दिन्छन्।
साना किसान र सामुदायिक स्तरका आर्थिक गतिविधिको विशेषता – यी श्रम–केन्द्रित हुन्छन् र स्थानीय तथा घरेलु बजारलाई सेवा दिन्छन् – ले तिनलाई रोजगारी र आर्थिक विकासमा महत्त्वपूर्ण सकारात्मक र दीर्घकालीन योगदानकर्ता बनाउँछ। यी साना किसानका गतिविधिमा वनमा आधारित कार्य समावेश हुँदा तिनले प्रस्ताव गर्ने उत्पादन र सेवाको दायराका कारण प्रायः बढी लाभ दिन्छन्। जस्तै, यिनले काठ र गैरकाठ वन पैदावारका रूपमा मूर्त आम्दानीको स्रोत दिन्छन्। वन उद्यमले विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तनको क्षेत्रमा कार्बन सञ्चिति, जलाधार संरक्षण र जैविक विविधता संरक्षण जस्ता पारिस्थितिक प्रणाली सेवाको भुक्तानीका अवसर पनि दिन्छन्।
दायरा र सम्भावना। धेरै घटनामा स्थानीय रूपमा नियन्त्रित वन उद्यमको विकासले स्थानीय निर्वाह र आम्दानीका लागि उत्पादन र सेवा र स्थानीय समुदायलाई रोजगारीका अवसर दिँदै गरिबी न्यूनीकरण, राष्ट्रिय अर्थतन्त्र र जैविक विविधता संरक्षणमा योगदान दिएको देखिन्छ।
स्पष्ट छ, नेपालमा दायरा र सम्भावना विशाल छ र निम्न तथ्यले यसबारे केही विचार दिन सक्छन्।
संरक्षणका लागि आर्थिक प्रोत्साहन। नेपालमा एन्सावका उद्यममा आधारित जैविक विविधता संरक्षण कार्यक्रमबाट सङ्कलित प्रमाणले साना तथा मझौला वन उद्यम (एसएमएफई) ले संरक्षणका लागि आर्थिक प्रोत्साहन सिर्जना गर्ने देखाउँछ। वन स्रोतबाट अर्थपूर्ण लाभ नपाएका समुदाय संरक्षण अभ्यासप्रति उदासीन पाइयो। उद्यममा आधारित जैविक विविधता संरक्षण कार्यक्रमले मूल्यवान एनटीएफपीको सङ्कलन र प्रशोधन र स्थानीय सङ्कलकको आम्दानीको संरक्षण गतिशीलता बदल्यो। उदाहरणका लागि, उच्च पहाडमा स्थानीय जनताले आफ्ना पशुपालनका लागि घाँसको वृद्धि प्रवर्द्धन गर्न आफ्नो वन र चरन जलाउँथे, जसले जटामसी (Nardostachys grandiflora) जस्ता मूल्यवान औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पति नष्ट गर्थ्यो। सरकार र परियोजना रेञ्जरका धेरै प्रलोभनका बाबजुद उनीहरू सामुदायिक वनमा चासो राख्दैनथे। आफ्नो ठाउँमा समुदायमा आधारित उद्यम भित्रिएपछि, जसले उनीहरूलाई नजिकैको वनबाट सङ्कलन गरिएका एनटीएफपी बेच्ने अवसर दियो, उनीहरू वन स्वामित्व पाउन चासो राख्न थाले ताकि एनटीएफपीको दिगो सङ्कलनबाट नियमित आम्दानीको आश्वासन पाउन सकून्। उद्यममुखी सामुदायिक वनले उनीहरूलाई बाहिरियाँलाई रोक्न र आफ्ना समूह सदस्य व्यवस्थापन गर्न अनुमति दियो। स्रोतमा मूल्य अभिवृद्धि गर्ने र समुदायलाई आफ्ना जैविक स्रोतबाट आर्थिक लाभ पाइरहेको महसुस गर्न दिने उद्यम स्थापना गर्नु सार्थक थियो।
उदीयमान अवसर। समुदायमा आधारित वन उद्यम र साना तथा मझौला वन उद्यमले सरकार, दाता निकाय, विकास संस्था र निजी क्षेत्रबाट बढ्दो ध्यान पाइरहेका छन्। सामुदायिक वन प्रणालीअन्तर्गत वन पैदावार र स्रोतमाथि समुदायको अधिकार नेपाल सरकारले मान्यता दिएको छ।
यसबाहेक, सबै तहमा उदीयमान अवसर छन्। स्थानीय तहमा निर्वाहमुखी, राज्य नियन्त्रणबाट उद्यममुखी समुदायमा आधारित स्रोत व्यवस्थापनतर्फ प्रतिमान परिवर्तन भइरहेको छ। राष्ट्रिय तहमा नेपालमा समुदायमा आधारित प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापनको पक्षमा नीतितर्फको परिवर्तन स्पष्ट छ। यसले समुदायमा आधारित उद्यम विकासमा प्रयोग र हामीलाई सामुदायिक सङ्गठन र समुदायमा आधारित वन उद्यमका सफल र अभिनव मोडल उपलब्ध गराएको छ। थोरै सङ्ख्यामा भए पनि, व्यावसायिक रूपमा सम्भाव्य र दिगो दीर्घकालीन जीविकोपार्जन विकल्पका लागि निर्माण खण्डका रूपमा अवसर उपयोग गर्न सफल समुदायमा आधारित उद्यमले हामीलाई अगाडिको बाटो देखाउँछन्।
नेपालमा समुदाय व्यवस्थित वन प्रणालीमा कार्बन र अन्य पारिस्थितिक प्रणाली सेवाको भुक्तानी समावेश गर्न एन्साब सहित सरकार र अन्य साझेदारको हालको पहलले स्थानीय रूपमा आधारित इको–पर्यटन, जलचक्रीय सेवा र अन्य वन सेवा (जैविक विविधता, पानी र माटोको गुणस्तर) बाट आम्दानी उत्पन्न गर्ने अवसर छन् भन्ने देखाउँछ।
- यो लेख गत फेब्रुअरीमा काठमाडौँमा आयोजित तेस्रो अन्तर्राष्ट्रिय फरेस्ट कनेक्ट कार्यशालामा नेपाल लगानी बोर्डका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत राधेश पन्तले दिएको मुख्य वक्तव्यमा आधारित छ।
वन पैदावारको सूचीकरण: सहभागितामूलक सूचीकरणमा एन्सावको अनुभव
सूचीकरण दिगो वन व्यवस्थापनतर्फ महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो, किनकि यसले वन पैदावारको विद्यमान भण्डार र तिनको वृद्धि दर निर्धारण गर्छ। सूचीकरण प्रक्रियामा वन उपभोक्ताको सहभागिता धेरै कारणले महत्त्वपूर्ण छ। एउटा कारण यसले उपभोक्तालाई आफ्नो वनको उत्पादन सम्भावनाबारे विचार दिन्छ र उनीहरूले त्यही अनुसार वन व्यवस्थापन योजना विकास गर्न सक्छन्। साथै, यसले वञ्चित समूहलाई आफ्ना आवश्यकता र अपेक्षा व्यक्त गर्ने अवसर दिन्छ; र उपभोक्तालाई वनको अवस्था मूल्याङ्कन गर्न र सुधारका सम्भावित निर्णयको विश्लेषण गर्न मद्दत गर्छ।
विगत दुई दशकमा एन्सावले नेपालका सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहमा सरल र सहभागितामूलक वन सूचीकरण विधि विकास र परीक्षण गरेको छ। यो विधि विद्यमान भण्डार गणना गर्न, दिगो वन व्यवस्थापन योजना विकास गर्न र समुदायमा आधारित उद्यम विकासको सम्भाव्यता निर्धारण गर्न प्रयोग गरिएको छ। एन्सावले बुझ्न सजिलो विधिमा तालिम पनि सञ्चालन गर्दै आएको छ, जुन वन उपभोक्ता समूहका सदस्य, विकास संस्था र वन अधिकारी सहित वन क्षेत्रमा काम गर्ने अन्य व्यक्ति र संस्थाले पनि लागू गरेका छन्।
हालै एन्सावले गैरकाष्ठ वन पैदावारको सहभागितामूलक सूचीकरणसम्बन्धी टुलकिट अभिलेखीकरण गरेको छ, जुन राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय तहमा सूचीकरणका लागि प्रयोग गरिएको छ। सन् २०१२/१३ मा टुलकिट नेपालको गौरीशङ्कर संरक्षण क्षेत्रमा छानिएका एनटीएफपीको दिगो सङ्कलन योजना तयारीमा, र पाकिस्तानको स्वात जिल्लामा औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पति (एमएपी) को स्रोत सूचीकरणमा प्रयोग गरियो। निम्न संस्थाको अनुरोधमा यूएसएआईडी Entrepreneurs Project/Mennonite Economic Development Association (एमईडीए) – पाकिस्तानको अनुरोधमा एन्सावले उनीहरूका प्राविधिक कर्मचारी र समुदायका व्यक्तिलाई सहभागितामूलक एमएपी सूचीकरणमा तालिम पनि सञ्चालन गर्यो।
परियोजना/अध्ययन पुरस्कार
ब्लु मुन फन्ड (ब्लु मुन फन्ड) ले पारिस्थितिक प्रणालीमा आधारित व्यावसायिक कृषि कार्यक्रमका लागि एन्सावलाई पुरस्कृत गर्यो
The ब्लु मुन फन्ड (ब्लु मुन फन्ड) ले नेपालमा पारिस्थितिक प्रणालीमा आधारित व्यावसायिक कृषिका लागि कृषि व्यवसाय मोडल डिजाइन गर्न र राष्ट्रिय नीति सुधार र कार्यक्रम डिजाइनमा योगदान दिन नेपाल ग्रामीण विकास उत्कृष्टता केन्द्र परियोजनाको अर्को चरणका लागि एन्सावलाई हालै आर्थिक सहयोग गरेको छ। एन्सावले यसअघि ब्लु मुन फन्ड सँग नेपाल ग्रामीण विकास उत्कृष्टता केन्द्रको दुई वर्ष कार्यान्वयन गरिसकेको छ।
परियोजनाको पहिलो वर्षबारे थप पढ्नुहोस् >>> परियोजनाको दोस्रो वर्षबारे थप पढ्नुहोस् >>>
दुई प्रमुख वन परियोजनाले नेपालमा अध्ययन सञ्चालन गर्न एन्सावलाई पुरस्कृत गरे
यूएसएआईडी/Hariyo Ban र बहुसरोकार वन कार्यक्रम (बहुसरोकार वन कार्यक्रम) ले हालै अध्ययन सञ्चालन गर्न एन्सावलाई पुरस्कृत गरेका छन्। यूएसएआईडी/हरियो बनले रेड+ का लागि चितवन अन्नपूर्ण परिदृश्यमा कार्बन भण्डार मूल्याङ्कन गर्ने अध्ययन दिएको छ भने एमएसएफपीले नेपालको वन क्षेत्रमा निजी क्षेत्रको संलग्नता र लगानीका अवसर र बाधा पहिचान गर्ने अध्ययन दिएको छ। हरियो बन कार्यक्रम अमेरिकी सरकारको विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी राष्ट्रपतीय पहलको प्रतिक्रियामा पाँच वर्षे कार्यक्रम हो जसले जलवायु परिवर्तनका प्रतिकूल प्रभाव र जैविक विविधतामाथिको खतरा घटाउने लक्ष्य राख्छ। एमएसएफपी नेपाल सरकारको पहल हो जुन वन क्षेत्रमा विगत २० वर्षको कामका उपलब्धिमा आधारित छ र फिनल्यान्ड, स्विट्जरल्यान्ड र बेलायतका सरकारले सहयोग गरेका छन्।
एन्सावका हालका परियोजनाबारे थप पढ्नुहोस् >>>
बजार मूल्य
Nepal
India
Aconite
700
-
934
Chiretta
725
790
Cinnamon
57.5
-
97.25
सुकेको अदुवा
170
199.5
इन्डियन मास्टिक
575
-
1140
पिपला
837.5
1144
Madder
97.5
-
143.5
टिमुर
172.5
238
पाषाणभेद
42.5
72
रिठा
24.5
-
38.75
-
Spikenard
412.5
-
940
सतावरी
400
510
भारतीय वालेरियन (सुगन्धवाल)
215
530
मार्च २०१३ को मूल्य रु/केजी मा। नेपालका लागि दुई बजार (काठमाडौँ र नेपालगञ्ज) र भारतका लागि चार बजार (दिल्ली, टनकपुर, लखनउ र कोलकाता) को औसत। अघिल्लो महिनाको तुलनामा भिन्नता गणना गरिएको।
पूर्ण मूल्य सूची (३३ उत्पादन) हेर्नुहोस् >>>
कार्यक्रमहरू
तेस्रो अन्तर्राष्ट्रिय फरेस्ट कनेक्ट कार्यशाला
एन्सावले निम्न संस्थाको साझेदारीमा अन्तर्राष्ट्रिय वातावरण तथा विकास संस्थान (आईआईईडी) and the Food र Agriculture Organizations of the United Nations (एफएओ) ले फेब्रुअरी १२–१५, २०१३ मा काठमाडौँ, नेपालमा तेस्रो फरेस्ट कनेक्ट अन्तर्राष्ट्रिय कार्यशाला आयोजना गर्यो। १९ देशका जम्मा ३० व्यक्ति र संस्था कार्यशालामा सहभागी भए।
कार्यशालाका क्रममा नेपाल, कम्बोडिया, भियतनाम, कङ्गो, तान्जानिया, बुर्किना फासो, ब्राजिल र मेक्सिकोका देश टोलीले वन जग्गा उपयोगमा परिवर्तनसँग जोडिएका विश्वव्यापी जलवायु, जैविक विविधता क्षय र अत्यधिक नाइट्रोजन प्रयोगका बढ्दा खतराको प्रतिक्रियामा भविष्यमुखी प्रतिवेदन प्रस्तुत गरे। इन्डोनेसिया, म्यानमार, ग्वाटेमाला, युगान्डा, माली, घाना, क्यानडा, अमेरिका, फिनल्यान्ड र बेलायतका फार्म–वन उद्यमसँग सम्बन्धित आमन्त्रित वन संस्थाले पनि आफ्ना गतिविधि र सहयोगको हालको अवस्थाबारे प्रस्तुति दिए
कार्यक्रमका क्रममा सहभागीहरूले राष्ट्रिय तहको रेड+ प्रदर्शन गतिविधि र एफएससी प्रमाणित हस्तनिर्मित कागज उत्पादनमा संलग्न दोलखाको चरनावती सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह, समुदाय तहमा ब्रिकेट बनाउने सिन्धुपाल्चोकको सिक्रे ब्रिकेट उद्यम, र हिमालयन बायोट्रेड – काठमाडौँ, जसले हस्तनिर्मित कागज र सुगन्धित तेल प्रशोधन र व्यापार गर्छ, को क्षेत्र भ्रमण गरे।
पहिलो दुई अन्तर्राष्ट्रिय फरेस्ट कनेक्ट कार्यशाला स्कटल्यान्डको एडिनबरा र इथियोपियाको अदिस अबाबामा आयोजना गरिएका थिए।
एफसीएन वेबपेज हेर्नुहोस् >>>
फरेस्ट कनेक्ट पेज हेर्नुहोस् >>>
३६औँ एनएनएन बैठक
एन्सावले मार्च १५, २०१३ मा एन्साब कार्यालयमा नेपाल एनटीएफपी नेटवर्क (एनएनएन) को ३६औँ साझेदारी बैठक आयोजना गर्यो। बैठकमा सामाजिक–आर्थिक प्रभाव र एकीकृत, सघन र जलवायुमैत्री भूउपयोगमा सबैभन्दा बढी योगदान दिने एनटीएफपी उद्यम र सहयोग गतिविधिलाई प्राथमिकता दिने सम्बन्धमा एन्सावले हालै गरेको अध्ययनको विधिगत संरचना र नतिजा साझा गरियो। सहभागी संस्था र व्यक्तिहरूले एनटीएफपी क्षेत्रमा आफ्ना गतिविधि र कार्यक्रम साझा गरे, र सामुदायिक वनमा वातावरणीय मूल्याङ्कन प्रक्रिया अझ कुशल र कम कर्मचारीतन्त्रीय बनाउन सामुदायिक वन र आईईई/ईआईए अभ्यास र प्रक्रियामा तालमेलबारे पनि छलफल भयो।
३६औँ एनएनएन बैठकको माइन्युट पढ्नुहोस् >>>
माइन्युटको अभिलेख हेर्नुहोस् >>>
एन्सावले एसिया रेड+ कार्य समूहको वार्षिक बैठकमा प्रस्तुति दियो
कार्यकारी निर्देशक डा. भीष्म सुवेदीले इन्डोनेसियाको पश्चिम जाभामा एसिया रेड+ कार्य समूहको तेस्रो वार्षिक बैठक (जनवरी ८–१०, २०१३) मा नेपालको अनुभवसहित सामुदायिक पारिस्थितिक प्रणाली सेवा भुक्तानी (पीईएस) परियोजनाका लागि पारिस्थितिक सूचनाबारे प्रस्तुति दिए। प्रस्तुति रेड+ पाइलट परियोजनाको वन कार्बन मापन दृष्टिकोण र भुक्तानीलाई वन कार्बन वृद्धिसँग जोड्ने गतिविधिमा केन्द्रित थियो। यो कार्बन भण्डार अनुगमन गर्न समुदायको संलग्नता र सामुदायिक वनको बन्डलिङमा पनि केन्द्रित थियो, जसले CO2 सोखन र अनुगमनको द्रुत र लागत–प्रभावकारी तरिका, साथै प्रक्रियामाथि स्वामित्व बढाउँछ।
नेपालको रेड+ पाइलट परियोजनाबारे थप जान्नुहोस् >>>
आईसीआरएएफको परामर्श कार्यशालाले दक्षिण एसियाका लागि कृषि वनजङ्गलमा क्षमता विकासका आवश्यकता पहिचान गर्यो
कार्यक्रम व्यवस्थापक पुष्पलाल घिमिरेले जनवरी ३०–३१, २०१३ मा ढाकामा निम्न संस्थाको क्षमता विकास रणनीति र दक्षिण एसियाली साझेदारको क्षमता आवश्यकता मूल्याङ्कनसम्बन्धी परामर्श कार्यशालामा सहभागी भए World Agroforestry Center (आईसीआरएएफ)। नेपाल, भारत, श्रीलङ्का, बङ्गलादेश, माल्दिभ्स र भुटानका संस्था परामर्शमा उपस्थित थिए, जहाँ आईसीआरएएफको क्षमता विकास रणनीति साझा गरियो र दक्षिण एसियाका प्रत्येक सहभागी देशको कृषि वनजङ्गल (AF) मा क्षमता आवश्यकता पहिचान गरियो। परामर्श कार्यशालाले पहिचान गरेका नेपालका क्षमता विकासका आवश्यकता यी हुन्:
एन्सावले एफएससी अन्तर्राष्ट्रिय सामान्य सूचक कार्यशालामा सहभागिता जनायो
Dr. Kalyan Gauli-Manager –Biodiversity, Ecosystem Services र Climate Change participated in a फरेस्ट स्टिवार्डसिप काउन्सिल (एफएससी) International Generic Indicator (आईजीआई) अप्रिल ४–५, २०१३ मा कुआलालम्पुरमा कार्यशाला। आईजीआई पछ्याउँदै एफएससी राष्ट्रिय मापदण्ड विकास गर्ने प्रक्रियामा रहेका नेपाल सहित आठ देशले कार्यक्रममा सहभागी भई नयाँ विकसित आईजीआई र राष्ट्रिय मापदण्डमा यसको प्रयोगबारे साझा गरे।
फिल्डबाट
जिल्ला संयोजक दोलखा जिल्लामा स्रोत व्यक्तिको रूपमा काम गर्छन्
दोलखा जिल्ला संयोजक श्री सागर गोदार क्षेत्रीले दोलखा जिल्ला वन कार्यालयको अनुरोधमा मार्च ५–६, २०१३ मा सुस्पा क्षमावती गाविसमा सुगन्धकोकिलाको दिगो सङ्कलन प्रविधिबारे प्रस्तुति दिए। जिल्ला वन कार्यालय र सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहका जम्मा २० व्यक्ति कार्यक्रममा सहभागी भए।
