यो नेपाल गैरकाष्ठ वन पैदावार सञ्जाल (एनएनएन) को समाचारपत्रको तेस्रो अङ्क हो र समाचारपत्रको नयाँ नाम हिमालयन बायोरिसोर्सेस अन्तर्गतको पहिलो उद्घाटन अङ्क पनि हो। सञ्जालले आफ्ना गतिविधिको दायरा बढाउँदै लगेको छ (सञ्जालका अद्यावधिक हेर्नुहोस्) र नेपालमा गैरकाष्ठ वन पैदावारसम्बन्धी यति व्यापक र गहिरा गतिविधि भइरहेको तथा एनएनएनमार्फत अनुभव र विचारको यति समृद्ध आदानप्रदान भइरहेको देख्दा हामी सबैलाई गर्व लागेको छ। हिमालयन बायोरिसोर्सेस वर्षमा दुईपटक प्रकाशित हुनेछ र दिगो सङ्कलन, बजारीकरण, वन उपभोक्ता समूह, उद्यम विकास, दिगो उपयोगका रणनीति, वनस्पति परिचय तथा गैरकाष्ठ वन पैदावारसम्बन्धी नयाँ जानकारी लगायत विभिन्न विषय समेट्नेछ।
यस अङ्कमा हामीले नेपालका पाँच क्षेत्र (हुम्ला, कोशी पहाड, दोलखा, रामेछाप र बाजुरा) का फिल्ड पहलबारे प्रतिवेदन समावेश गरेका छौँ। कतिपय समूहले भर्खरै काम सुरु गर्दैछन् भने कतिपयले वर्षौँ काम पूरा गरिसकेका छन्। यो विविधता अन्य समूह र सहयोगी संस्थाका लागि रोचक र उपयोगी हुनेछ, किनभने यसले विकासका चरण र सम्भव प्रगति देखाउँछ। समाचारपत्रले “कार्यान्वयन औजार” पनि उपलब्ध गराउनेछ। यी विधि, जैविक अध्ययनका नतिजा, व्याख्या गरिएका नीति र कसरी गर्ने भन्ने लेखहरू हुन्। हाम्रा नियमित स्तम्भ—वनस्पति/उत्पादन परिचय; सञ्जालका अद्यावधिक; कार्यशाला, बैठक र तालिम; तथा प्रकाशन र प्रतिवेदन—पनि रोचक जानकारीले भरिएका छन्।
सन् १९९५ मा स्थापना भएको नेपाल गैरकाष्ठ वन पैदावार सञ्जाल (एनएनएन) नेपालमा समुदाय, व्यवसाय, वातावरण र सरकारका प्रतिनिधिलाई गैरकाष्ठ वन पैदावार स्रोतको दिगो उपयोग र व्यवस्थापन प्रवर्द्धन गर्न एकै ठाउँमा ल्याएर सँगै काम गर्ने पहिलो मञ्च हो। सञ्जालको समन्वय एन्सावले गर्छ र यसले आफ्ना उद्देश्य हासिल गर्न विभिन्न गतिविधि सञ्चालन गर्दै आएको छ। यसले गैरकाष्ठ वन पैदावारमा रुचि राख्ने विभिन्न समूह र व्यक्तिलाई सफलतापूर्वक सहयोगी सेवा उपलब्ध गराएको छ। विगतका गतिविधिका केही नमुना:
भीष्म सुवेदी१ र एन कुन्ज२ द्वारा
सङ्कलन अनुमति र स्रोत व्यवस्थापन योजनामा सङ्कलनको समय र विधिलाई भन्दा सङ्कलन गरिएको परिमाणलाई नै मुख्य ध्यान दिने गरिन्छ। हुम्लामा हामीले गरेको जैविक अनुगमन अध्ययनले प्रमुख व्यावसायिक गैरकाष्ठ वन पैदावार ठूलो मात्रामा पाइने र प्रत्येक वर्ष उपलब्ध भण्डारको एक प्रतिशतभन्दा कम मात्र सङ्कलन भएको देखायो।
थप अध्ययन गर्दा सबैभन्दा पहुँचयोग्य क्षेत्रमा चाहिँ दबाब परिरहेको, तर त्यो पनि अनुपयुक्त सङ्कलन विधि र मौसमका कारणले भएको पाइयो। सङ्कलनको परिमाणभन्दा निकासी गर्ने विधि धेरै बढी महत्त्वपूर्ण रहेको देखियो। त्यसपछि उपयुक्त सङ्कलन अवस्था अभिलेख गरिएका पुनरुत्पादन अध्ययनको जाँच गरियो र ती सङ्कलकसँग साझा गरिँदैछन्। यसले सङ्कलकलाई बढी पहुँचयोग्य क्षेत्रको जैविक स्वास्थ्य कायम राख्न सक्षम बनाउनेछ।
हुम्लामा सम्पन्न जैविक फिल्ड अनुसन्धान र अध्ययनबाट निर्धारण गरिएको छनोट गरिएका गैरकाष्ठ वन पैदावारका लागि सिफारिस गरिएका उपयुक्त सङ्कलन अभ्यासको सारांश तालिका १ मा प्रस्तुत गरिएको छ।
तालिका १. दिगो गैरकाष्ठ वन पैदावार उपयोगका लागि सिफारिस गरिएका उपयुक्त सङ्कलन अभ्यास
वनस्पति प्रजाति र सङ्कलन गरिने भाग उपयुक्त सङ्कलन मौसम उपयुक्त पालो अन्तराल नसङ्कलिने बिरुवाको उपयुक्त प्रतिशत उपयुक्त सङ्कलन विधि जटामसी (जरा/प्रकन्द) शरद ५ वर्ष २०% बिरुवा नछोइएको झारीदार क्षेत्रमा पूरै बिरुवा तानेर र खुला घाँसे मैदानमा तोकिएको औजार (कुटो) ले होसियारीपूर्वक खनेर कुटकी (प्रकन्द र जरा) शरद ३–५ वर्ष २०% बिरुवा नछोइएको कुटोले खनेर वा प्रकन्द लामो भए हातले टिपेर सुनपाती (पात) ? १ वर्ष ३०% पात बिरुवामै छाडेर पात हातले टिपेर वा कैँचीले काटेर सङ्कलन गरिने समयले पनि पुनरुत्पादन क्षमतामा असर पार्छ, तर बक्स १ (जटामसीको केस) ले देखाएझैँ यो परिवर्तन गर्न सङ्कलकका लागि धेरै कठिन (असम्भव भने होइन) छ।
बक्स १: सामाजिक कारकलाई पारिस्थितिक कारकसँग मिलाउने — जटामसीको केस
जटामसी सङ्कलन गर्ने उत्तम समय कुन हो?
जटामसी शरद ऋतुको अन्त्यदेखि गर्मीको सुरुसम्म सुप्त अवस्थामा रहन्छ। जाडोमा बिरुवा हिउँले ढाकिने भएकाले सङ्कलन व्यावहारिक हुँदैन। जाडोको हिउँ पग्लिएपछि गर्मीको सुरुमा बिरुवा पलाउँछ र शरदसम्म बढ्छ। जटामसी सङ्कलनको उत्तम समय पत्ता लगाउन शरद (मध्य–अक्टोबरदेखि मध्य–डिसेम्बर) र गर्मी (मध्य–मेदेखि मध्य–जुलाई) मा सङ्कलन गर्दा पर्ने सामाजिक र पारिस्थितिक प्रभाव जाँचियो। सङ्कलकका लागि खाली समय दुवै मौसममा उस्तै हुन्छ।
सङ्कलकको दृष्टिकोणबाट गर्मी सङ्कलनका लागि सुहाउँदो मौसम हो। गर्मीमा ओसिलो र कम कडा माटोबाट पूरै जरा सजिलै तान्न सकिन्छ। शरदमा जमेको कारण माटो निकै कडा हुन्छ र जरा तान्न गाह्रो पर्छ। जाडो मौसममा जटामसी सङ्कलन सङ्कलकका लागि कष्टकर हुन्छ। हिउँ चाँडै परे सङ्कलक रित्तो हात फर्कनुपर्ने ठूलो जोखिम पनि हुन्छ।
गर्मीमा बिरुवा तान्न वा खन्न सजिलो भएकाले सङ्कलकले यस बेला बढी प्रतिशत बिरुवा सङ्कलन गर्ने प्रवृत्ति देखाउँछन्। गर्मीको सङ्कलनपछि माटोको सतह खुकुलो हुने र चरिरहेका पशुले कुल्चिएर क्षति पुर्याउनाले वर्षायाममा माटोको कटान पनि तीव्र हुन्छ। गर्मीको सङ्कलन बाँकी बिरुवा र प्रजननयोग्य अङ्गका लागि पनि हानिकारक हुन्छ, किनकि सङ्कलनपछि वर्षायाममा तीमध्ये धेरै कुहिन्छन्। अन्त्यमा, जटामसी यसको बढ्ने मौसमको सुरुमा (गर्मी) सङ्कलन गर्दा यसको वार्षिक उत्पादन घट्छ।
शरदमा सङ्कलन गरिएको जटामसीको गुणस्तर गर्मीमा सङ्कलन गरिएकोभन्दा राम्रो पाइयो। शरदमा सङ्कलन गरिएको जटामसीमा चिस्यान कम हुन्छ, ढुसी र अन्य कारणले बिग्रने सम्भावना कम हुन्छ र बढी तौलको उच्च गुणस्तरको सुगन्धित तेल उत्पादन गर्छ। गर्मीमा सङ्कलन गरिएको जटामसीमा चिस्यान बढी हुन्छ, ढुसीले बिगार्ने सम्भावना हुन्छ र कमसल गुणस्तरको सुगन्धित तेल उत्पादन गर्छ। त्यसैले जैविक दृष्टिकोणबाट शरद सङ्कलनका लागि बढी उपयुक्त मौसमका रूपमा सिफारिस गरिएको छ।
व्यवस्थापन योजना बनाउँदा सामाजिक र पारिस्थितिक कारकबीच गर्नुपर्ने सम्झौता, सङ्कलन विधि र अन्य व्यवस्थापनका पक्ष (जस्तै चरिचरन अभ्यास, डढेलो आदि) बुझ्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
१ श्री सुवेदी एन्साबका संयोजक हुनुहुन्छ
२ सुश्री एन कुन्ज इन्टरप्राइजवर्क्स वर्ल्डवाइडकी वस्तु निर्देशक (प्राकृतिक उत्पादन) हुनुहुन्छ,
इमेल: [email protected] जैविक विविधताको स्वस्थानिक दिगो उपयोगको एक नवीन दृष्टिकोण: नेपालको हुम्लामा उच्च हिमाली गैरकाष्ठ वन पैदावार र वन उपभोक्ता समूह
भीष्म सुवेदी द्वारा परिचय
स्थानीय बासिन्दाको हितका लागि जैविक स्रोतको स्वस्थानिक दिगो उपयोगको प्रणाली स्थापना गर्ने एक नवीन दृष्टिकोण हुम्लामा डिजाइन र कार्यान्वयन गरियो। जनवरी १९९५ मा सुरु भएको यो चार वर्षे परियोजनामा अमेरिकी अन्तर्राष्ट्रिय विकास नियोग (युएसएआईडी) र जैविक सहयोग कार्यक्रम (बीएसपी) ले विकास गरेको जैविक विविधता संरक्षण सञ्जाल (बीसीएन) ले आर्थिक सहयोग गरेका थिए। परियोजना एसिया सञ्जाल फर स्मल स्केल बायोरिसोर्सेस (एन्साब), एप्रोप्रिएट टेक्नोलोजी इन्टरनेसनल (हाल इन्टरप्राइजवर्क्स वर्ल्डवाइड), हुम्ला संरक्षण तथा विकास सङ्घ (एचसीडीए) र हुम्लाका जनताले कार्यान्वयन गरेका थिए। यस पत्रले प्रारम्भिक अवस्थाको विश्लेषण, अपनाइएका दृष्टिकोण तथा रणनीति र परियोजनाका संरक्षण तथा सामाजिक–आर्थिक प्रभाव सारांशमा प्रस्तुत गर्छ।
स्थान नेपालको उत्तरपश्चिम कुनामा उच्च पहाड र हिमालमा अवस्थित हुम्ला नेपालको सबैभन्दा दुर्गम र उपेक्षित जिल्लामध्ये एक हो। हुम्ला पूर्वी र पश्चिमी हिमालका भिन्न वनस्पति क्षेत्रबीच पर्छ। यसको भूगोल, दुर्गमता र एकान्तताले उच्च वनस्पति विविधता भएको क्षेत्र निर्माण गरेको छ, जहाँ विशिष्ट वनस्पति र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा व्यापार हुने धेरै वनस्पति प्रजाति पाइन्छन्।
जैविक स्रोत र तिनको महत्त्व परियोजना क्षेत्रमा प्रयोग हुने मुख्य जैविक स्रोत वन र उच्च हिमाली घाँसे मैदान हुन्। परियोजनाका ५१,००० हेक्टरभन्दा बढी वन, झाडी र घाँसे मैदान, जो कुल भूभागको झन्डै तीन–पाँच भाग हुन्, करिब १,५०० प्रजातिका वनस्पतिको प्राकृतिक वासस्थान हुन्। यी स्रोतले स्थानीय बासिन्दाको जीविकोपार्जनका आवश्यकता पूरा गर्नुका साथै नगद आम्दानी गर्न पनि सघाउँछन्। यी स्रोतले रुख, झाडी, जडीबुटी र तिनबाट प्राप्त विभिन्न उत्पादन उपलब्ध गराउँछन् — घर बनाउन काठ, कृषि औजार बनाउन काठ, खाना पकाउन र तताउन दाउरा, पशुका लागि घाँस, र औषधि तथा व्यापारका लागि विभिन्न गैरकाष्ठ वन पैदावार। स्थानीय बासिन्दाका लागि आर्थिक तथा सांस्कृतिक दुवै दृष्टिले गैरकाष्ठ वन पैदावार काठजन्य उत्पादनभन्दा बढी मूल्यवान पाइएको छ।
आदिवासी ज्ञानलाई बाह्य विशेषज्ञतासँग जोडेर गैरकाष्ठ वन पैदावारको सङ्कलन, प्रशोधन र बजारीकरण गर्ने स्थानीय क्षमता विकास गर्ने।
जैविक विविधतामाथिका आन्तरिक र बाह्य खतरा सन् १९९५ को हाम्रो मूल्याङ्कनले व्यावसायिक वनस्पति प्रजातिको अतिसङ्कलन, साथै अतिचरिचरन, खोरिया फडानी खेती, चरन र वनको अनियन्त्रित डढेलो र काठ, दाउरा तथा घाँसको अव्यवस्थित सङ्कलनले हुम्लाको जटिल पारिस्थितिक प्रणाली खतरामा परेको देखायो। यी अभ्यास गरिबी, स्थानीय बासिन्दाको तत्कालको नगद आवश्यकता, वैकल्पिक आय आर्जनका अवसरको अभाव, त्रुटिपूर्ण सम्पत्ति अधिकार, संरक्षणका लागि प्रोत्साहनको अभाव, संरक्षणबारे सीमित ज्ञान र यी उत्पादनको बढ्दो बजार माग जस्ता विभिन्न सामाजिक–आर्थिक कारणका नतिजा थिए।
चुनौती र अवसर स्वस्थानिक जैविक विविधताको दिगो उपयोगका मुख्य चुनौती (क) नीति, नियमन र अभ्यास, (ख) बजार प्रणाली र बजार सहयोगी सेवा, र (ग) विज्ञान तथा प्रविधि अन्तर्गत पहिचान गरिए। यी चुनौती र अवसरको विश्लेषणपछि हामी यस निष्कर्षमा पुग्यौँ कि वन उपभोक्ता समूहलाई व्यवस्थापन, सङ्कलन र बिक्रीका लागि गैरकाष्ठ वन पैदावारलाई व्यवस्थापन योजनामा समावेश गर्न उपयुक्त सहयोग गर्ने र यी उत्पादन प्रयोग गर्ने उद्यम स्थापना गर्ने कामले समुदाय विकास, ग्रामीण गरिबलाई आम्दानी आर्जन र जैविक विविधता संरक्षणका व्यापक उद्देश्य हासिल गर्न सक्छ। जैविक विविधता स्रोतबाट थप लाभले स्थानीय समुदायलाई जैविक विविधताका आन्तरिक र बाह्य दुवै खतरा पहिचान गर्न र तिनविरुद्ध कदम चाल्न प्रोत्साहन दिने अपेक्षा गरिएको थियो।
दृष्टिकोण र रणनीति संरक्षणका लागि प्रोत्साहन सिर्जना गर्ने स्पष्ट उद्देश्यका साथ हाम्रो दृष्टिकोण सहभागितामूलक, लचिलो र नवीन थियो। स्थानीय बासिन्दा र अन्य सरोकारवालासँग मिलेर गरिएका मुख्य रणनीतिक कार्य (समय वा महत्त्वको क्रममा अनिवार्य होइन) यसप्रकार छन्:
*स्थानीय बासिन्दाले जैविक विविधताको ठोस मूल्य देखून् र स्थानीय जैविक विविधतामाथिका खतरा बुझून् भन्नका लागि उद्यमलाई प्रमुख प्रवेशबिन्दुका रूपमा प्रयोग गर्ने * स्थानीय समुदायमा आधारित संस्था सङ्गठित र सहयोग गरेर स्थानीय क्षमता विकास गर्ने * नेपालको सामुदायिक वन नीति, कानुन र प्रक्रिया अन्तर्गत स्थानीय जैविक स्रोत व्यवस्थापन र संरक्षण अभ्यासलाई संस्थागत गर्न सघाउने * वन उपभोक्ता समूहलाई छनोटका लागि विभिन्न विकल्प उपलब्ध गराउँदै उत्कृष्ट व्यवस्थापन अभ्यास छनोट गर्न सहजीकरण गर्ने * नवीन सामुदायिक स्रोत नक्साङ्कन र द्वन्द्व समाधानका सीप उपलब्ध गराउने * संरक्षण शिक्षा कार्यक्रमलाई संरक्षण गतिविधिसँग एकीकृत गर्ने * बजार र व्यवसाय सहयोगी सेवा उपलब्ध गराउने * सहभागितामूलक अनुगमनलाई संरक्षण र उद्यम गतिविधिसँग एकीकृत गर्ने * वन उपभोक्ता समूहबीच सम्बन्ध र समन्वय स्थापना गर्ने * नीति निर्माण र कार्यान्वयनका लागि राष्ट्रिय स्तरको मञ्चबाट सहयोग प्राप्त गर्ने
संरक्षणका प्रभाव हामीले संरक्षणका विभिन्न तहका प्रभाव हासिल गरेका छौँ र सङ्कलनको समय, सङ्कलन गरिएको परिमाण र सङ्कलन विधिलाई ध्यानमा राख्ने दिगो गैरकाष्ठ वन पैदावार सङ्कलन अभ्यास निर्धारण गर्ने विधि पनि विकास गरेका छौँ। जैविक अध्ययनबाट अभिलेख गरिएका संरक्षणका प्रभावमा निम्न पर्छन्:
क. सुधारिएको व्यवस्थापनमा ल्याइएको क्षेत्र परियोजनाअघि हुम्लामा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह थिएनन्। परियोजना क्षेत्रभित्र १,९६६ घरधुरी समेटिएका २४ वन उपभोक्ता समूह गठन गरिए। यीमध्ये उन्नाइस समूहले हाल परियोजना क्षेत्रमा १०,००० हेक्टरभन्दा बढी वन र चरनको औपचारिक व्यवस्थापन गरिरहेका छन्। परियोजनाका उद्यम गतिविधि सामुदायिक सदस्य र सङ्कलक समूहलाई वन उपभोक्ता समूहमा सङ्गठित गर्न र संरक्षण गतिविधिमा सक्रिय सहभागी बनाउन प्रमुख प्रवेशबिन्दु बनेको कुरा उल्लेखनीय छ। हुम्लाको वन उपभोक्ता समूह विकास प्रक्रिया गैरकाष्ठ वन पैदावारलाई वन व्यवस्थापन योजनामा समावेश गर्ने नेपालको पहिलो प्रक्रिया पनि थियो। नेपालभर ७,००० वन उपभोक्ता समूह भए पनि अधिकांश समुदायका लागि गैरकाष्ठ वन पैदावार धेरै बढी व्यावसायिक मूल्यका भए पनि व्यवस्थापन योजनाहरू काठमा केन्द्रित छन्। परियोजनाले हुम्लाका परियोजनाबाहिरका क्षेत्रमा पनि वन उपभोक्ता समूह गठनलाई प्रोत्साहन गरेको छ। परियोजना क्षेत्रबाहिर १५ वन उपभोक्ता समूह छन्, जसले हुम्लाको सम्पूर्ण जिल्लामा जम्मा ३९ वन उपभोक्ता समूह बनाउँछ।
ख. खतरा न्यूनीकरण समुदाय र परियोजना कर्मचारीले आधाररेखा अध्ययनकै मापदण्ड प्रयोग गरी परियोजना अवधिमा ५४% खतरा न्यूनीकरण भएको अनुमान गरे। यी मापदण्डले खतरामा परेको क्षेत्रमा आएको परिवर्तन र खतराको तीव्रता दुवैलाई प्रतिबिम्बित गर्छन्।
ग. दिगो सङ्कलन अभ्यासको अभिलेखीकरण छनोट गरिएका व्यावसायिक गैरकाष्ठ वन पैदावारका लागि विस्तृत जैविक अध्ययन र दिगो सङ्कलन अभ्यासको अभिलेखीकरण भइसकेको छ भने, अब यो विधि परीक्षण र अभिलेख गरिएको छ ताकि अन्य उत्पादनका लागि पनि यो अझ सजिलै गर्न सकियोस्। दिगो सङ्कलन अभ्यासको अभिलेखीकरणको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष निकासीको विधि र समयमा दिइएको जोड हो। पहिले जोड सङ्कलन गरिएको परिमाणमा थियो। तर अनुगमनको नतिजाले सङ्कलन गरिएको परिमाण दिगो सङ्कलन अभ्यास स्थापना गर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कारक नभएको देखाउँछ।
घ. संरक्षण अभ्यासको अवलम्बन संरक्षण अभ्यास अवलम्बन गर्ने क्षेत्रमा धेरै आशाजनक प्रवृत्ति देखिएका छन्। यी अभ्यास समुदायका लागि नयाँ भएकाले हामी अहिले यी अभ्यासमा आधारित परिमाणात्मक वातावरणीय प्रभाव प्रस्तुत गर्न सक्दैनौँ। तैपनि परियोजना क्षेत्रका केही गाउँले निम्न दिगो अभ्यास अवलम्बन गरेका छन् र सकारात्मक आर्थिक तथा वातावरणीय नतिजा पाएका छन् भन्ने कुराबाट हामी उत्साहित छौँ।
१. प्रमुख गैरकाष्ठ वन पैदावार सङ्कलन क्षेत्रमा चरन डढेलो घटाउने। २. गाउँ तहमा पालो सङ्कलन कार्यान्वयन र समूह सङ्कलन अभ्यासको कार्यान्वयन। ३. वन उपभोक्ता समूहद्वारा नियम र नियमन संस्थागत गर्ने र प्रभावकारी निगरानी गर्ने।
ङ. वन उपभोक्ता समूहद्वारा सङ्कलन अभ्यासको जैविक र सामाजिक अनुगमन सुरु यी अनुभवले अन्य समुदायका लागि बलियो नमुनाको काम गर्छन् र भविष्यमा थप समुदायले संरक्षण अभ्यास अवलम्बन गर्ने अपेक्षा हामी राख्छौँ। संरक्षण अभ्यासबारे सञ्चार गर्ने मुख्य माध्यम साक्षरता कार्यक्रम र विशेष संरक्षण प्रकाशनमार्फत एकीकृत संरक्षण शिक्षा र तालिम थियो। फलस्वरूप, स्थानीय समुदायले विभिन्न संरक्षण अभ्यास अवलम्बन गरेका छन्। सामाजिक–आर्थिक अनुगमनबाट हामीले यी कक्षाका कारण परियोजना क्षेत्रमा वयस्क साक्षरता ४७% ले बढेको पायौँ। साक्षरतामा आएको यो वृद्धि र समुदायको नेतृत्वमा भएको अवलम्बनले भविष्यमा संरक्षण अभ्यासको विस्तार सजिलो बनाउनेछ।
च. सामाजिक–आर्थिक प्रभाव वन उपभोक्ता समूह, तिनका महासङ्घ र अन्य स्थानीय संस्थाको गठनसँगै संरक्षण र विकास गतिविधिका लागि स्थानीय क्षमता बढेको छ। साक्षरता र संरक्षण चेतना बढेसँगै यो थप सुदृढ भएको छ।
समुदायको स्वामित्वमा रहेको प्रशोधन कम्पनी स्थापना भएपछि बजार मूल्य र माग नबदलिँदै एक व्यावसायिक मूल्यवान वनस्पति (जटामसी) को सङ्कलक मूल्य दोब्बर भयो। गैरकाष्ठ वन पैदावारबाट सङ्कलकको कुल वार्षिक आम्दानी रु २,६६५,४३६ (अमेरिकी डलर ३९,७८३) बाट तीन गुणा बढेर रु १०,०९६,७२५ (अमेरिकी डलर १५०,६९७) पुग्यो। यो संयन्त्रले स्थानीय समुदाय समूहलाई न्यायोचित प्रतिफल दियो र त्यसैले स्रोत आधार संरक्षणका लागि प्रोत्साहन पनि।
औपचारिक रूपमा वन क्षेत्र हस्तान्तरण गरिएका वन उपभोक्ता समूहले अहिले आफ्नो वनबाट सङ्कलन गरिने गैरकाष्ठ वन पैदावारमा रोयल्टी पाउँछन्। पहिले यी रोयल्टी रकम सरकारलाई जान्थ्यो। हुम्लाका वन उपभोक्ता समूहले सन् १९९८ मा टुङ्गिएका पछिल्ला तीन वर्षमा जम्मा रु २,१८७,३१४ (अमेरिकी डलर ३२,६४६) सङ्कलन गरे।
रोयल्टी रकम पाइरहेका वन उपभोक्ता समूह अहिले आफ्ना समूहका कोष कसरी लगानी गर्ने भन्नेबारे छलफल गरिरहेका छन्। छलफलमा रहेका विकल्पमा सौर्य ऊर्जाबाट गाउँको विद्युतीकरण; बाटो निर्माणका गतिविधि; साना स्तरको खाने तेल पेल्ने काम; र माटोको कटान तथा पहिरो नियन्त्रण गर्न गाउँ नजिक रुखका बिरुवा रोप्ने कुरा पर्छन्। केही रकम वनको अवैध सङ्कलनबाट वन क्षेत्र जोगाउन चौकीदारको तलबमा प्रयोग गरिएको छ। प्राकृतिक उत्पादनबाट सङ्कलन गरिएको रोयल्टीको सबै लगानी सामान्य गाउँको विकास वा प्राकृतिक स्रोत संरक्षणसँग सम्बन्धित हुनेछ। यो रकम कसरी राम्रोसँग प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा प्रत्येक समूहले आफैँ निर्णय गर्नेछन्। ____________________________ श्री सुवेदी एन्साबका संयोजक हुनुहुन्छ
शङ्कर पी. दाहाल द्वारा
कोशी पहाड विभिन्न गैरकाष्ठ वन पैदावारका लागि सम्भावनायुक्त क्षेत्रमध्ये एक हो। कोशी पहाडमा १,०२१ वन उपभोक्ता समूह छन् र तीमध्ये १०० भन्दा बढीले सामुदायिक वनमा विभिन्न गैरकाष्ठ वन पैदावारको खेती सुरु गरेका छन्। वन उपभोक्ता समूहले बाँस, अम्लिसो, अलैँची, निगालो, अर्गेली, लोक्ता र पारयाङ सफलतापूर्वक रोपेका छन्।
क. गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यवस्थापनबाट आइरहेका परिवर्तन विगत केही वर्षमा कोशी पहाडमा वन उपभोक्ता समूहको गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यवस्थापनसम्बन्धी चेतनास्तर बढेको छ। स्थानीय आदिवासी ज्ञानलाई पनि मान्यता र प्रवर्द्धन गरिएको छ। गैरकाष्ठ वन पैदावारको व्यवस्थापनले वन उपभोक्ता समूहको कोष बढाउन पनि योगदान दिइरहेको छ, जुन विभिन्न सामुदायिक विकास गतिविधिमा खर्च भइरहेको छ। सामुदायिक वनमा गैरकाष्ठ वन पैदावारको व्यवस्थापनले वन उपभोक्ता समूहको आम्दानीमा योगदान दिनुका साथै जैविक विविधता पनि बढाउँछ। तथापि गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित केही मुद्दामा सरोकारवालाबीच थप छलफल आवश्यक छ।
कोशी पहाडका सक्रिय वन उपभोक्ता समूहका उदाहरण
धनकुटामा २५ वन उपभोक्ता समूह सल्लाको दाना (रेसिन) सङ्कलनमा संलग्न छन्। धनकुटाको चित्रे ढोड्रे वन उपभोक्ता समूह अल्लो प्रशोधनमा संलग्न छ। तेह्रथुमको चैते र सङ्खुवासभाको ओख्रे वन उपभोक्ता समूह सक्रिय रूपमा लोक्ता र अर्गेली (मित्सुमाता) व्यवस्थापन गरिरहेका छन् भने तेह्रथुमको टिन्जुरे वैशाखेटालो चिराइतोको खेतीमा संलग्न छ।
ख. कोशी पहाडमा गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यवस्थापनमा भोगिएका केही मुद्दा १. निर्णय प्रक्रिया र लाभ बाँडफाँडमा गरिब, महिला र वञ्चित समूहको सीमित सहभागिता २. गैरकाष्ठ वन पैदावार, मुख्यतः औषधीय वनस्पतिको अतिदोहन ३. गैरकाष्ठ वन पैदावारका लागि लागू गर्न नसकिने सरकारी नीति ४. अनुसन्धान र प्रसारबीच सीमित सम्बन्ध ५. स्थानीय/राष्ट्रिय तहमा बजार प्रणालीको सीमित विश्लेषण, मूल्य अभिवृद्धि र प्रशोधन अभ्यास ६. व्यक्ति र वन उपभोक्ता समूहका लागि गैरकाष्ठ वन पैदावार खेतीमा सरकारी सहयोग र प्रोत्साहनको अभाव ७. गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यवस्थापनसम्बन्धी स्थानीय ज्ञानको सीमित अभिलेखीकरण र प्रसार ८. गैरकाष्ठ वन पैदावार उद्यमीका लागि ऋण सुविधामा सीमित पहुँच ९. वन उपभोक्ता समूह तहमा गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यवस्थापनमा सीमित तालिम, प्रसार र प्रयोगात्मक क्रियात्मक अनुसन्धान १०. वन उपभोक्ता समूहबीच गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यवस्थापनसम्बन्धी अनुभव आदानप्रदान बढाउने अपर्याप्त संयन्त्र
ग. निष्कर्ष: सामुदायिक वनमा गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यवस्थापन गर्ने राम्रो सम्भावना छ। यसले छोटो अवधिमा आम्दानी र रोजगारीका अवसर सिर्जना गरेर गरिबी निवारणमा योगदान दिन सक्छ। वन उपभोक्ता समूहलाई गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यवस्थापन अभ्यास सुरु गर्न सार्वजनिक, निजी र दातृ निकायको सहयोग चाहिन्छ। साथसाथै नीति, प्रविधि, बजारीकरण, लैङ्गिकता, समानता र वातावरणसँग सम्बन्धित मुद्दा सम्बोधन गर्न सामूहिक प्रयास आवश्यक छ। वन उपभोक्ता समूह र अन्य सरोकारवालाबाट गरिने क्रियात्मक अनुसन्धान गैरकाष्ठ वन पैदावारको सहभागितामूलक व्यवस्थापन सुरु गर्ने पहिलो कदम हुन सक्छ। ______________________________________ श्री दाहाल नेपाल–युके सामुदायिक वन परियोजना, कोशी पहाड क्षेत्रका सामुदायिक वन सल्लाहकार हुनुहुन्छ इमेल: [email protected]
सी.बी. लामा द्वारा
हुम्ला पश्चिम नेपालको सबैभन्दा दुर्गम उच्च हिमाली जिल्ला हो। केही तान्त्रिक बौद्ध ग्रन्थअनुसार उच्च मूल्यका औषधीय वनस्पति लगायत प्राकृतिक स्रोतमा धनी यो जिल्ला उच्च हिमालको पवित्र स्थान मानिन्छ।
हुम्लामा प्राकृतिक स्रोत संरक्षणबारे दुई प्रकारका सांस्कृतिक विश्वास छन्। ती हुन्— क) “भोट” (तिब्बती भाषी बौद्ध समुदाय) को विश्वास प्रणाली; र ख) “मोन” (आर्य र मङ्गोल दुवै मूलका शमन मान्ने समुदाय, जो जातप्रथा पालन गर्छन् र नेपाली भाषा मातृभाषाका रूपमा बोल्छन्) को विश्वास प्रणाली।
दुवै समुदायको संस्कृतिमा प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणलाई आवश्यक मानिन्छ। दुवै संस्कृतिमा झाँक्रीका थान र लामाका गुम्बा वरिपरिका धार्मिक वनलाई संरक्षण गर्ने प्रणाली छ। तर बौद्ध संस्कृति बढी संवेदनशील छ र यसले संरक्षणको अवधारणाबारे विस्तृत व्याख्या गर्छ।
तिब्बती बौद्ध धर्म (लामा धर्म पनि भनिने) अनुसार “लु” (नाग, पातालको आत्मा) सबै प्रकारका प्राकृतिक स्रोतका स्वामी हुन् र लुसँग प्रकृतिलाई सन्तुलनमा राख्ने शक्ति हुन्छ। बौद्ध धर्मावलम्बीहरू लु ताल र तिनका जलाधार क्षेत्रमा बस्छन् भन्ने विश्वास गर्छन्। त्यसैले ती क्षेत्रमा गैरकाष्ठ वन पैदावार निकाल्न र रुख काट्न कडाइका साथ निषेध गरिएको छ। सामान्य विश्वास छ कि गैरकाष्ठ वन पैदावार लुको संरक्षणमा हुन्छन् र निषेधित क्षेत्रबाट गैरकाष्ठ वन पैदावार सङ्कलन गरेर उनलाई अपमान गर्नेहरूले उनको श्राप पाउँछन्। उदाहरणका लागि, लिमी गाउँ विकास समितिमा गुम्बा र पवित्र तालहरू नजिकका क्षेत्रमा पशु शिकार गर्न र जङ्गली जडीबुटी सङ्कलन गर्न प्रतिबन्ध छ। यो नैतिक नियम तोड्ने जो कोहीलाई लुले हानि गर्छन् र उसलाई कुष्ठरोग जस्ता घातक रोग तथा अन्य प्राकृतिक दुर्भाग्य पर्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ।
लुसँग वर्षा, घाम, धन र समृद्धि दिने शक्ति हुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। केही विशेष औषधीय वनस्पतिलाई लुका अङ्ग मानिन्छ। लु बस्छन् भन्ने विश्वास गरिएका जङ्गली क्षेत्रबाट यस्ता औषधीय वनस्पति सङ्कलन गरे लुलाई चोट पुग्छ। र लु अस्वस्थ भए त्यसले मानिसमा प्रत्यक्ष असर गर्छ। लु खुसी भए प्रकृति स्वतः सन्तुलित हुन्छ। प्रकृति सन्तुलित भए समयमै वर्षा र घाम लाग्छ भन्ने विश्वास छ। लामा धर्ममा लुलाई प्रकृतिको सन्तुलन राख्ने वातावरणका देवता मानिन्छ।
यी खतराबाट मुक्त हुन लामाहरूले लुका चोट लागेका अङ्ग निको पार्ने अनुष्ठान गर्छन्। केही विशेष औषधीय वनस्पति र विभिन्न किसिमका गहना जादुई माटोको भाँडोमा राखेर लुको दिव्य शक्ति पुनर्स्थापित गर्न लुलाई चढाइन्छ, जसले बदलामा मानव जातिको समृद्धि र खुसी फर्काउँछ। यसरी, लामा धर्म केही क्षेत्रबाट पशु शिकार र गैरकाष्ठ वन पैदावार सङ्कलनलाई निरुत्साहित गर्ने र त्यसरी जैविक विविधता संरक्षणमा योगदान दिने संस्कृतिको उदाहरण हो। __________________________ श्री लामा हुम्ला संरक्षण तथा विकास सङ्घका निर्देशक हुनुहुन्छ
दिनेश पौडेल द्वारा
नेपाल स्विस सामुदायिक वन परियोजनाले दोलखा र रामेछाप जिल्लामा अलैँची, अल्लो र मचिनोको दिगो व्यवस्थापनमार्फत वन उपभोक्ता समूहको आर्थिक सम्भावनाबारे अध्ययन गरेको थियो।
यो अध्ययनले तीनवटा गैरकाष्ठ वन पैदावारको उत्पादन शृङ्खलामा केन्द्रित गर्यो। विभिन्न चरणका लागत र लाभ तथा वन उपभोक्ता समूहका सम्भावित आम्दानीको पनि विश्लेषण गरियो।
यी गैरकाष्ठ वन पैदावारको व्यवस्थापनमा पहिलेदेखि संलग्न छनोट गरिएका वन उपभोक्ता समूहमा गई र सहभागितामूलक ग्रामीण मूल्याङ्कन (पीआरए) विधि प्रयोग गरेर जानकारी सङ्कलन गरियो। बजार र प्रशोधन कारखाना अन्य सूचनाका स्रोत थिए। अध्ययनका क्रममा केही विरोधाभासी तर रोचक मुद्दा पहिचान गरिए।
१. कम अनुभव र संस्थागत रूपमा कम सक्षम वन उपभोक्ता समूहका लागि सुरुमा गैरकाष्ठ वन पैदावारको व्यवस्थापन सजिलो हुँदैन। उदाहरणका लागि, केही सामुदायिक वनमा कुनै कठिनाइ बिना अलैँची रोपियो, तर सङ्कलन, सुकाउने र बेच्ने बेला आउँदा सदस्यबीच अविश्वास भएकाले धेरै सामुदायिक वन सहमतिमा पुग्न सकेनन्।
२. केही वन उपभोक्ता समूहले सदस्यहरूलाई आम्दानी र सम्पत्तिको श्रेणी अनुसार वर्गीकरण गर्न थालेका छन्। गरिबहरू गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यवस्थापनमा बढी संलग्न छन्, ताकि उनीहरूले आफ्नो जीविकाका लागि थप आम्दानी सुनिश्चित गर्न सकून्। गरिबलाई संलग्न गराउँदा राम्रो नतिजा देखिएको पाइयो।
३. गरिब र वञ्चित मानिसहरू गैरकाष्ठ वन पैदावारको सङ्कलन, सुकाउने र ढुवानी (कहिलेकाहीँ प्रशोधन) मा मात्र संलग्न छन्। उत्पादन कम व्यावसायिकीकरण भएको भए उनीहरूले बढी अवसर पाउने थिए। व्यावसायिकीकरणसँगै उत्पादनको मूल्य र माग बढ्छ र धनीहरूले नै बढी कारोबार गर्छन्। उदाहरणका लागि, कपडाका लागि अल्लो प्रशोधन सामान्यतया गरिबहरूले नै गर्थे, किनकि यो समय खपत हुने र हातले गरिने काम हो। तर यस उत्पादनको माग र व्यावसायिकीकरण बढेसँगै ठूला व्यापारीले यसमा लगानी गर्न थालेका छन्। नयाँ प्रविधि र वित्तमा पहुँच उपलब्ध गराएर गरिबहरूलाई सहयोग गर्न विशेष ध्यान दिनुपर्छ। रामेछापको चुचुरे गाउँ विकास समितिमा कुल घरधुरीको झन्डै ८०% गैरकाष्ठ वन पैदावारको सङ्कलन, प्रशोधन, ढुवानी र बिक्रीमा संलग्न छन्। गैरकाष्ठ वन पैदावार सङ्कलन र बिक्रीमा बढेको यो संलग्नताले त्यस क्षेत्रबाट हुने बसाइँसराइको दर तीव्र रूपमा घटाएको छ।
___________________________ श्री पौडेल हाल बेलायतको क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयमा अध्ययनरत हुनुहुन्छ
केनेथ निकोल्सन द्वारा
नेपाल गैरकाष्ठ वन पैदावार स्रोतले धनी छ, जसले कृषि विस्तार सीमित भएका हिमाली क्षेत्रमा बस्ने अति गरिब किसानका लागि अनुपम आर्थिक अवसर प्रस्तुत गर्छ। गैरकाष्ठ वन पैदावारले किसानलाई नगद आम्दानी र खाना, औषधि, कपडा, घरायसी सामग्री, धार्मिक सामग्री आदि उपभोगमा प्रयोग हुने विभिन्न वस्तुको महत्त्वपूर्ण स्रोत दुवै उपलब्ध गराउँछ। तथापि यी स्रोतको अदिगो दोहनले उपलब्ध परिमाण र प्रजातिको सङ्ख्यामा ह्रास ल्याएको छ। साथै, वन सङ्कलकले यी उत्पादनको कुल आम्दानी सम्भावनाको थोरै प्रतिशत मात्र पाइरहेका छन्।
उद्यम विकासमा १८ वर्षभन्दा बढीको अनुभव (गोरखा आयुर्वेदिक कम्पनीको सुरुवात सहित) बाट सिकेका पाठ र साना, प्राकृतिक स्रोतमा आधारित उद्यममा लागू गरिएका अनुभवबाट थाइल्यान्डको बैङ्कककस्थित क्षेत्रीय सामुदायिक वन तालिम केन्द्र (रिकोफ्ट) का प्रशिक्षकहरूले बजार विश्लेषण र विकास (एमए एन्ड डी) नामक विधि विकास गरे (लेकप आई. र अन्य १९९८)। यो विधिले दिगो वन उपयोग र लाभको न्यायोचित वितरणको सन्दर्भमा सम्भाव्य रुख र वन उत्पादन उद्यमका निर्णय र योजना बनाउन चरणबद्ध प्रक्रिया प्रयोग गर्छ। यस प्रक्रियाको मुख्य जोड बजारीकरणका लागि उत्पादनको छनोट र विकासमा सामाजिक/संस्थागत, आर्थिक/बजार, स्रोत व्यवस्थापन/वातावरणीय र प्राविधिक मापदण्डको अन्तरसम्बन्धित समूह प्रयोग गर्नुमा छ।
एमए एन्ड डी परम्परागत व्यवसाय र उद्यम योजनाभन्दा फरक छ। उद्यमका केवल व्यावसायिक पक्षलाई मात्र विचार गर्नुको सट्टा, एमए एन्ड डी दृष्टिकोणमा उद्यमको विकास गर्दा वातावरणीय (सङ्कलनको स्तर आदि), सामाजिक (लैङ्गिकता र वञ्चित समूह, स्थानीय क्षमता, नीति आदि) र प्राविधिक (आवश्यक प्रविधिको प्रकार आदि) पक्षलाई पनि विचार गरिन्छ।
यो विधि परियोजना कर्मचारी वा उद्यम व्यवस्थापकले दिगो रूपमा बजारीकरण गर्न सकिने उत्पादन छनोट गर्न सघाउन प्रयोग गर्न सक्छन्। यसलाई किसान र उद्यमीलाई नै संलग्न गराउन र उपयुक्त उत्पादन छनोट गरी प्रयोगात्मक चरणमा परीक्षण गर्ने उनीहरूको क्षमता निर्माण गर्न क्रियात्मक अनुसन्धान दृष्टिकोणमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
यो विधि अहिले नेपालमा एसएनभी जस्ता परियोजना र पोखराको वन विज्ञान अध्ययन संस्थानमा सिकाइँदैछ। यो हाल भियतनाम, लाओस र चीनमा पनि बढ्दो रूपमा प्रयोग भइरहेको छ। एसएनभीभित्र यो विधि चितवनको प्रजा सामुदायिक विकास कार्यक्रम (पीसीडीपी) र कर्णाली स्थानीय विकास कार्यक्रम (केएलडीपी) का परियोजनामा लागू भइरहेको छ। पीसीडीपीमा सिकाउ (गैरसरकारी संस्था) ले एमए एन्ड डी कार्यान्वयन गरिरहेको छ, जुन अन्य जिल्लामा यो विधि प्रयोग गर्ने प्रयोगात्मक कामका रूपमा उपयोगी भएको छ। सिकाउले विश्लेषण र निर्णयको हरेक चरणमा स्थानीय बासिन्दालाई संलग्न गराउन सुनिश्चित गर्न सहभागितामूलक औजार विकास गर्दैछ। उत्पादनको जीविकोपार्जन बनाम आम्दानी आर्जनका लागि प्रयोग; उत्पादनमा महिलाको भूमिका; सामुदायिक वनबाहिरका रुख उत्पादनमाथिको नियन्त्रण; बिचौलियाको भूमिका, वित्तीय आवश्यकता आदि मुद्दा उठेका छन्।
उत्पादन छनोट भइसकेपछि सम्भाव्यता अध्ययन गर्न एमए एन्ड डीले उपक्षेत्र विश्लेषण पनि प्रयोग गर्छ। उत्पादनको बजार शृङ्खलाको सर्वेक्षण गरिन्छ र कमजोरी वा अवरोध पहिचान गरी परियोजना गतिविधिबाट सुदृढ गरिन्छ। सामान्य परियोजना रणनीतिमा भण्डारण गोदाम निर्माण, प्रशोधन प्रविधि, खेती वा सङ्कलन प्रविधि, साझा सम्पत्ति स्रोतका लागि व्यवस्थापन प्रणाली, उद्यमीको समूह गठन, कार्यशाला र सरकारी निकाय, निजी क्षेत्र र बैङ्क जस्ता अन्य सरोकारवालासँग समन्वय, बजार सूचना प्रणाली र अध्ययन भ्रमण पर्छन्।
नेपालमा एमए एन्ड डीको प्रयोग बढ्दै जाँदा र प्रविधि फिल्डमा कार्यान्वयन हुँदै जाँदा अरूले त्यसमा निर्माण गर्न सकून् भनेर अनुभव अभिलेख गर्ने अध्ययन (केस स्टडी) विकास गर्ने अवसर छ। यी गतिविधि कार्यान्वयन गर्ने परियोजनाबीच अनुभव आदानप्रदानमा नेपाल गैरकाष्ठ वन पैदावार सञ्जालले सहयोग गर्नुपर्छ भन्ने सुझाव आएका छन्। पाठकलाई यो विधि प्रयोग गरी आफ्ना फिल्ड अनुभव तयार गरेर यो प्रक्रिया सुरु गर्न र सुधारका सुझाव दिन प्रोत्साहन गरिन्छ। _______________ श्री निकोल्सन एसएनभीमा गैरकाष्ठ वन पैदावार विकास विशेषज्ञका रूपमा कार्यरत हुनुहुन्छ।
भीष्म सुवेदी द्वारा
अध्ययनको उद्देश्य १) वातावरण तथा वन उद्यम गतिविधि (इएफइए) परियोजना क्षेत्रभित्र पहिचान गरिएका वन उत्पादनको दिगो उपयोगमा आधारित व्यवसाय विकासका अवसर र अवरोध पहिचान गर्न पर्याप्त जानकारी उत्पादन गर्नु, र २) परियोजनाको जीवनकालभर लागू गर्न बजार अध्ययनका सीप परियोजना टोलीलाई हस्तान्तरण गर्नु थियो। यो अध्ययन एन्सावले न्यु इरा, जैविक सहयोग कार्यक्रम (बीएसपी) र इन्टरप्राइजवर्क्स वर्ल्डवाइड (पहिले एटीआई) का प्रतिनिधिसँग मिलेर सन् १९९७ को फेब्रुअरी–जुलाईमा गरेको थियो।
उत्पादन छनोटका मापदण्डका आधारमा तीनवटा भौगोलिक क्षेत्रमा पाइने ११ उत्पादनको विस्तृत अध्ययन गरियो। अन्य उत्पादन सिफारिस खण्डमा उल्लेख गरिएका छन्। तीन क्षेत्रभित्रका पाँच जिल्ला बजार अध्ययनमा समावेश गरिए। विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रहरूले नेपालका तीन मुख्य जलवायु र उचाइ क्षेत्रको प्रतिनिधित्व गर्छन्
१) दाङ उपत्यका समेटिएको भित्री तराई; २) सल्यान, रोल्पा र प्यूठान जिल्लाले प्रतिनिधित्व गर्ने मध्य पहाड; र ३) हिमाली क्षेत्र, विशेषगरी डोल्पा जिल्ला।
सम्भावित उद्यमका विकल्प अन्वेषण गर्न अध्ययनले उपक्षेत्र विश्लेषण (एसएसए) बाट सापटी लिइएका प्रविधि प्रयोग गर्यो (हेर्नुहोस् ह्यागब्लेड र ग्याम्सर १९९१)। उपक्षेत्र विश्लेषणले दिइएको उत्पादनसँग सम्बन्धित सबै कार्य, पात्र र सम्भावित कठोर तथा नरम प्रविधिलाई हेर्छ। यी बजारको अवस्थासँगको सम्बन्धमा सजाइन्छन्। अवसर र अवरोध पहिचान गरिन्छ र सम्भावित उद्यमका विकल्पको दायरा सिर्जना गरिन्छ। अध्ययनले संरक्षण र सामाजिक वनका मुद्दालाई पनि समेट्यो।
सिफारिस दुई सेट सिफारिस गरिएका छन्। पहिलो सेट उत्पादन, स्थान र उद्यमविशेष सिफारिस हो। दोस्रो सेट सामान्य सिफारिस हो र यसको असर इएफइएका सबै उद्यम कामलाई पर्छ।
उद्यमका विकल्प। ११ मुख्य उत्पादन र तीन भौगोलिक क्षेत्रका आधारमा अध्ययन टोलीले विस्तृत रूपमा अन्वेषण र परिचय गरिएका केही उद्यम विकल्प प्रस्तुत गर्यो। मुख्य सिफारिस गरिएका विकल्पमा निम्न पर्छन्:
* प्रशोधन र सुधारिएको व्यापार उद्यमको तयारीका लागि सङ्कलक समूह र वन उपभोक्ता समूह सङ्गठित गर्ने
* डोल्पा (हिमाली क्षेत्र) मा मध्यवर्ती क्षेत्रको व्यावसायिक गतिविधिको उदाहरणका रूपमा जटामसी (Nardostachys grandiflora) र सुगन्धवाल (Valeriana jatamansi) बाट सुरु गरेर सुगन्धित वनस्पति प्रशोधन गर्ने आसवन उद्यम स्थापना गर्ने, त्यसपछि प्यूठान, रोल्पा र सल्यानबाट आपूर्ति हुने सुगन्धवाल र टिमुर (Zanthoxylum armatum) प्रशोधन गर्न दाङमा आधारित (मध्य पहाड) उद्यम स्थापना गर्ने
* इएफइए परियोजनाको उद्यम कामका लागि नमुनाका रूपमा टिमुर, सुगन्धवाल, दालचिनी (Cinnamomum tamala), चिराइतो (Swertia chirayita) र रीठा (Sapindus mukorossi) को सुधारिएको व्यापार र सामान्य प्रशोधन (मध्य पहाड) उद्यम स्थापना गर्ने
* मध्य पहाडमा नमुना प्रमाणित भएपछि डोल्पाको आसवन उद्यममा थप उद्यम गतिविधिका रूपमा अटिस (Delphinium himalayai), जटामसी, सुगन्धवाल, गुच्ची च्याउ (Morchella conica) र कुटकी (Picrorhiza scrophulariiflora) को सुधारिएको व्यापार र सामान्य प्रशोधन (हिमाली क्षेत्र) अघि बढाउने
सामान्य सिफारिस उद्यमको दिगोपन र सामाजिक समानताका लागि निम्न सिफारिस गरिएका छन्:
* सामुदायिक वनमा गैरकाष्ठ वन पैदावारका मुद्दा र सम्भावनाबारे चेतना बढाउने * प्रस्तावित व्यावसायिक गतिविधिमा समुदायको रुचि मापन गरी प्रदर्शन र विकास स्थलको उद्यम छनोटका मापदण्ड अन्तिम रूप दिने * गैरकाष्ठ वन पैदावारको दिगोपनका लागि मुख्य कारकका रूपमा जमिनको स्थिति (सामुदायिक वन सहित) अनुगमन गर्ने * गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यवस्थापनको प्रमुख माध्यमका रूपमा नेपालको सामुदायिक वन मोडल र सम्भावनाको मान्यता प्रवर्द्धन गर्ने * स्वदेशी गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यापार सङ्घ सङ्गठित गर्ने र बजार सूचना प्रणाली स्थापना गर्ने _______________________ श्री सुवेदी एन्साबका संयोजक हुनुहुन्छ
नानीराम सुवेदी द्वारा
नेपालको उत्तरी भागमा मूल्यवान गैरकाष्ठ वन पैदावार सहित वन र उच्च हिमाली चरनको प्रतिव्यक्ति वितरण दक्षिणको तुलनामा तुलनात्मक रूपमा बढी छ। यी दुर्गम जिल्लामा बस्ने मानिसको जीविकोपार्जनमा गैरकाष्ठ वन पैदावारको सङ्कलन र बिक्रीले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
हालै केयर नेपालले बाजुरा जिल्लामा गरेको एक सानो अध्ययनले उपयोगिताका आधारमा नौ समूहमा वर्गीकृत ८० भन्दा बढी प्रजातिका गैरकाष्ठ वन पैदावार अभिलेख गरेको छ:
औषधीय मूल्यका वनस्पति: ४६ प्रजाति मसलाका लागि प्रयोग हुने वनस्पति: ३ प्रजाति सुगन्धित तेल दिने वनस्पति: १३ प्रजाति रङ्गका लागि प्रयोग हुने वनस्पति: ५ प्रजाति चिल्लो तेल दिने वनस्पति: ७ प्रजाति ओखर निकाल्न प्रयोग हुने वनस्पति: २ प्रजाति रेसादार वनस्पति: ६ प्रजाति विविध मूल्यका वनस्पति: ८ प्रजाति खाद्य मूल्यका वनस्पति: १३ प्रजाति
औषधीय, सुगन्धित र खान मिल्ने गैरकाष्ठ वन पैदावारका अतिरिक्त, भाङ्ग्रा र अल्लो जस्ता रेसादार वनस्पतिले नेपालका अधिकांश पहाडी जिल्लाको गाउँको अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन्। यी प्रजातिको रेसाबाट कपडा, झोला, टोपी, डोरी, नाम्लो र डाम्लो जस्ता धेरै सामान उत्पादन गरिन्छ। सुदूर पश्चिममा भाङ्ग्रा निजी जग्गामा खेती गरिन्छ भने अल्लो जङ्गलबाट सङ्कलन गरिन्छ। यी जिल्लामा सीमित मात्रामा भए पनि कागज बनाउन लोक्ता पनि महत्त्वपूर्ण छ।
उच्च हिमाली वन र चरन शक्तिशाली र मूल्यवान गैरकाष्ठ वन पैदावारका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण स्थान हुन्। यी स्थान वन विभागको अधिकार क्षेत्रमा पर्छन्। उच्च उचाइका कारण क्षेत्र एकान्त छ र सरकार वा प्रयोगकर्ता कसैबाट पनि व्यवस्थित व्यवस्थापन अभ्यास भइरहेको छैन। यस्ता क्षेत्र नजिक बस्ने गाउँले र स्थानीय बिचौलियाहरू सकेसम्म धेरै लाभ खोस्न दौडिरहेका छन्। असङ्गठित सङ्कलन र कानुनी अन्योलका कारण स्थानीय सङ्कलकसँग मोलमोलाइको शक्ति छैन।
अध्ययनले प्राथमिक सङ्कलकदेखि भारतीय व्यापारीसम्म गैरकाष्ठ वन पैदावारको व्यापारमा पाँच तहका बिचौलिया संलग्न रहेको पहिचान गर्यो। सङ्कलनका लागि जिल्ला वन कार्यालयबाट अनुमति पाउने स्थानीय व्यापारी बिचौलियाको तहमध्ये सबैभन्दा बढी लाभान्वित छन्। गैरकाष्ठ वन पैदावारको सम्पूर्ण व्यापारलाई हेर्दा र विभिन्न तहका सरोकारवालाका समस्याग्रस्त इतिहास सुन्दा यो उच्च जोखिमसहितको अनिश्चितताको व्यवसाय हो।
यस्ता भूमि र स्रोतका लागि व्यावहारिक व्यवस्थापन मोडल र नीति अपनाउने समय परिपक्व भएको छ। गैरकाष्ठ वन पैदावारको दिगो व्यवस्थापन स्थानीय गाउँले र समुदायलाई प्रभावकारी नीतिको छातामुनि संलग्न गराउन सकेमात्र सम्भव छ। आधारभूत चुनौती क्षेत्रमा उत्पादनको दिगोपन कायम राख्दै गैरकाष्ठ वन पैदावारको व्यापारबाट स्थानीय सङ्कलकको व्यापारिक मार्जिन कसरी बढाउने भन्ने हो। समुदायमा आधारित गैरकाष्ठ वन पैदावारका आम्दानी आर्जन गतिविधि प्रवर्द्धनले देशमा गरिबी निवारणको लडाइँमा सहयोग पुर्याउन सक्छ। ________________ श्री सुवेदी पहिले केयर नेपालमा आबद्ध हुनुहुन्थ्यो
सूर्यबहादुर बिनायी द्वारा गैरकाष्ठ वन पैदावार वन पैदावारको महत्त्वपूर्ण वर्ग हो, जसले गरिब गाउँलाई, विशेषगरी अन्य वैकल्पिक आम्दानी आर्जनका अवसर निकै सीमित भएका उच्च हिमाली क्षेत्रमा, नगद आम्दानी उपलब्ध गराउँछ।
सङ्कलकले सङ्कलन र बिक्रीबाट कमाउने लाखौँ रुपैयाँ आम्दानीबाहेक, यसले औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पति (एमएपी) को सङ्कलन अनुमतिबाट प्रत्येक वर्ष सरकारलाई ३ करोड रुपैयाँभन्दा बढी राजस्व पुर्याउँछ। नेपालबाट मुख्यतः भारततर्फ करिब १८ मिलियन अमेरिकी डलर बराबरका एमएपी व्यापार हुने अनुमान गरिएको छ।
यसको करोडौँ रुपैयाँको व्यापार कारोबार र आम्दानी आर्जनको सम्भावनाका कारण यस उपक्षेत्रले व्यावसायीकरण र संरक्षणमा चासो राख्ने धेरै सरोकारवालालाई आकर्षित गरेको छ।
सरकारले गैरकाष्ठ वन पैदावारको संरक्षण र उपयोग प्रवर्द्धन गर्न केही नीति र नियमन तयार गरेको छ। तथापि नियम र नियमनको सहज कार्यान्वयनमाथि प्रायः प्रश्न उठ्ने गरेको छ।
वन ऐन, १९९३ र वन नियमावली १९९५ ले नेपालमा गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यापारका लागि नियामकीय संरचना प्रदान गर्छन्। गैरकाष्ठ वन पैदावार अन्तर्गत वर्गीकृत लगभग सबै उत्पादन राष्ट्रिय वनमा पाइन्छन् र कुनै न कुनै रूपमा सरकारी अधिकार क्षेत्र अन्तर्गत पर्छन्। सरकारले यार्सागुम्बा र पाँचऔँलेको सङ्कलनमा प्रतिबन्ध लगाएको छ भने जटामसी, सुगन्धवाल, सर्पगन्धा, सुगन्ध कोकिला, झ्याउ, लौठ, शिलाजित र तालिसपत्र कच्चा रूपमा निकासी गर्नमा पनि प्रतिबन्ध लगाएको छ। सामुदायिक वन कानुन अन्तर्गत वन उपभोक्ता समूहले सञ्चालन योजना अनुसार गैरकाष्ठ वन पैदावार सहित वन पैदावार व्यवस्थापन र उपयोग गर्न सक्छ। वन उपभोक्ता समूहले सङ्कलनका लागि तोकिएका उत्पादनको सङ्कलन अनुमति जारी गर्न सक्छ।
गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यापारका सामान्य प्रक्रिया/चरण निम्नानुसार छन्:
आयकर दर्ताको प्रमाणपत्र: गैरकाष्ठ वन पैदावारका व्यापारीले आफ्नो व्यवसाय आयकर कार्यालयमा दर्ता गरी कर चुक्ताको प्रमाणपत्र लिनुपर्छ।
सङ्कलन अनुमति: गैरकाष्ठ वन पैदावार सङ्कलनका लागि जिल्ला वन कार्यालयबाट (सरकारी व्यवस्थापनका वनमा) वा वन उपभोक्ता समूहबाट (सामुदायिक वनको अवस्थामा) सङ्कलन अनुमति चाहिन्छ। निवेदनमा गैरकाष्ठ वन पैदावारको प्रकार, क्षेत्र, परिमाण र सङ्कलनको उद्देश्य उल्लेख हुनुपर्छ।
रोयल्टी भुक्तानी: वन नियमावली १९९५ को धारा ८ (३) अनुसार सङ्कलन अनुमति पाउनुअघि रोयल्टी तिरिनुपर्छ। तर नियमावलीको धारा ११ (३) मा अधिकार प्राप्त अधिकारीले निकासा आदेश जारी गर्दा शुल्क वा रोयल्टी सङ्कलन गर्ने उल्लेख छ। गैरकाष्ठ वन पैदावार वन उपभोक्ता समूहबाट सङ्कलन गरिने भए सङ्कलन अनुमति दिने वन उपभोक्ता समूहलाई शुल्क वा रोयल्टी तिर्नुपर्छ।
जाँच र तौल: उत्पादन सङ्कलन गरिसकेपछि सम्बन्धित वन कार्यालय (जिल्ला वन कार्यालय/रेञ्ज पोस्ट) वा वन उपभोक्ता समूहले इजाजत पाएको परिमाणसँग सङ्कलन गरिएको गैरकाष्ठ वन पैदावारको परिमाण मिलाउन जाँच र तौल गर्नेछ।
निकासा आदेश वा ढुवानी अनुमति: जिल्लामा सङ्कलन गरिएका जडीबुटी बिक्री, ढुवानी र वितरणका लागि जिल्ला वन कार्यालयबाट निकासा आदेश लिनुपर्छ। निकासा आदेश पन्ध्र दिन मान्य हुन्छ तर एक पटकमा थप सात दिनसम्म बढाउन सकिन्छ।
स्थानीय कर: मे १९९९ देखि लागू भएको नयाँ स्थानीय स्वायत्त शासन ऐनको व्यवस्थाअनुसार स्थानीय विकास निकायलाई प्रशोधित र अप्रशोधित गैरकाष्ठ वन पैदावार सहित कुनै पनि उत्पादनमा कारोबार र व्यापारको जुनसुकै तहमा कर लगाउने अधिकार छ। धेरै जिल्ला विकास समिति र नगरपालिकाले जिल्लाबाट हुने गैरकाष्ठ वन पैदावारको व्यापारमा कर लगाउन थालेका छन्।
जाँच र प्रमाणीकरण: व्यापारीले बाटोमा पर्ने वन चेकपोस्ट/बिटमा सङ्कलन अनुमति र निकासा आदेश दुवै देखाउनुपर्छ र चेकपोस्ट/बिटबाट प्रमाणित भएपछि मात्र ढुवानी गर्नुपर्छ।
निकासी सिफारिस: जिल्ला वन कार्यालयले उत्पादन निकासी गर्न अनुमति दिन सम्बन्धित भन्सार कार्यालयलाई सिफारिस गर्छ।
केही गैरकाष्ठ वन पैदावारका लागि उत्पादन प्रमाणीकरण र निकासी अनुमति: वनस्पति स्रोत विभागले प्रशोधित र अप्रशोधित गैरकाष्ठ वन पैदावार दुवैका लागि उत्पादन परीक्षण र प्रमाणीकरण सेवा प्रदान गर्छ। कच्चा रूपमा निकासी निषेध गरिएका प्रशोधित गैरकाष्ठ वन पैदावार निकासी गर्न वनस्पति स्रोत विभागबाट उत्पादन प्रमाणीकरण र निकासी अनुमति लिनुपर्छ। विभागले उत्पादन परीक्षण गर्छ, कन्टेनरमा छाप लगाउँछ र निकासी अनुमति दिन्छ।
भारततर्फ प्रशोधित गैरकाष्ठ वन पैदावारका लागि निकासी सिफारिस: प्रशोधन र उत्पादन उद्योगले मात्र भारततर्फ प्रशोधित गैरकाष्ठ वन पैदावार निकासी गर्न सक्छन्। यसका लागि कम्पनीले निकासी सिफारिस पत्रका लागि नेपाल उद्योग वाणिज्य महासङ्घमा निवेदन दिनुपर्छ। महासङ्घले पत्र उद्योग विभागमा पठाउँछ। उद्योग विभागको प्राविधिक समितिले आवश्यक सोधपुछ गर्छ र नेपालमा कम्पनीले प्रशोधन गरेका उत्पादनका लागि प्रशोधन कम्पनीलाई निकासी सिफारिस प्रदान गर्छ।
उत्पत्तिको प्रमाणपत्र: गैरकाष्ठ वन पैदावार निकासी गर्न नेपाल उद्योग वाणिज्य महासङ्घका शाखा वा नेपाल वाणिज्य सङ्घबाट उत्पत्तिको प्रमाणपत्र लिनुपर्छ। प्रशोधित गैरकाष्ठ वन पैदावार भारततर्फ निकासी गर्न महासङ्घबाट उत्पादनको निकासी सिफारिस पत्र पाएका प्रशोधन कम्पनीलाई उत्पत्तिको प्रमाणपत्र दिइन्छ।
सामान्य प्राथमिकता प्रणालीको प्रमाणपत्र: निकासीकर्ताले विदेशमा आयात महसुल छुटको सुविधा पाउन चाहेमा उनीहरूले व्यापार प्रवर्द्धन केन्द्र र नेपालको भन्सार कार्यालयबाट सामान्य प्राथमिकता प्रणालीको प्रमाणपत्र लिनुपर्छ।
निकासी अनुमति र महसुल: प्रशोधित र अप्रशोधित गैरकाष्ठ वन पैदावारको फ्रि अन बोर्ड (एफओबी) मूल्यको ०.५ प्रतिशत बराबरको निकासी महसुल लिएपछि बाटोको भन्सार कार्यालयले निकासी अनुमति प्रदान गर्छ।
आयात अनुमति र महसुल: आयात गर्ने देशको भन्सार कार्यालयले आयात अनुमति दिन्छ। लागत, बीमा र ढुवानी (सीआईएफ) मूल्यमा आयात महसुल भन्सार कार्यालयमा तिर्नुपर्छ। प्रशोधित वा अप्रशोधित गैरकाष्ठ वन पैदावारका लागि उत्पत्तिको प्रमाणपत्र देखाइएमा भारतीय भन्सार कार्यालयबाट आयात महसुल छुट पाउन सकिन्छ। र विकसित देशका लागि त्यस देशले नेपाली उत्पादनलाई त्यस्तो सुविधा दिएको भए आयात महसुल छुट पाउन उत्पत्तिको प्रमाणपत्र र सामान्य प्राथमिकता प्रणालीको प्रमाणपत्र देखाउनुपर्छ। विदेशबाट वन उत्पादन आयात गर्दा आयातकर्ताले भन्सार घोषणा फारम र सम्बन्धित देशको प्रामाणिक प्रमाणसहित निवेदन दिनुपर्छ।
केही अवस्थामा सरकारी नीति केही गैरकाष्ठ वन पैदावारको व्यापारका लागि सहयोगी छन्। गैरकाष्ठ वन पैदावारमा आधारित लगभग सबै उत्पादन उद्यमले सुरुको पाँच वर्षका लागि आयकर छुटको सुविधा पाउन सक्छन्, जसलाई १० वर्षसम्म थप्न सकिन्छ। गैरकाष्ठ वन पैदावारको व्यापार र प्रशोधनमा सहयोग गर्न निकासी कम्पनीलाई उत्पादनको निकासी मूल्यमा कर छुटको सुविधा दिइएको छ।
तथापि गैरकाष्ठ वन पैदावारको व्यापारलाई बढावा दिन गैरकाष्ठ वन पैदावारको प्रतिबन्ध र कर व्यवस्था तथा व्यापार र निकासी प्रक्रियाबारे पुनर्विचार गर्नुपर्छ। बजार सहयोग प्रणाली र गैरकाष्ठ वन पैदावारका सरोकारवालाबीच नाफाको न्यायोचित वितरणको संयन्त्र प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ। __________________ श्री बिनायी एन्साबका उद्यम विकास अधिकृत हुनुहुन्छ।
* वन उत्पादन बजार/उद्यम विकल्प अध्ययन। वातावरण तथा वन उद्यम गतिविधि (इएफइए) परियोजना, श्री ५ को सरकार/युएसएआईडी, नेपालका लागि तयार गरिएको अध्ययन प्रतिवेदन (१९९७)।
*कर्णाली अञ्चलका उच्च हिमाली गैरकाष्ठ वन पैदावारको उपक्षेत्र विश्लेषण। एन्साब र सेसीले संयुक्त रूपमा तयार गरेको अध्ययन प्रतिवेदन (१९९९)।
* नेपालको हुम्लामा जैविक विविधतामाथि प्राकृतिक उत्पादनको समुदायमा आधारित संरक्षण तथा व्यावसायिक उपयोगको प्रभावको अनुगमन। बीसीएनले आर्थिक सहयोग गरेको परियोजना: स्थानीय उद्यम विकासमार्फत नेपालको हुम्लाका लागि समुदायमा आधारित पारिस्थितिक प्रणाली व्यवस्थापनका लागि जैविक अनुगमन प्रतिवेदन (१९९९)।
*नेपालको हुम्लामा समुदायमा आधारित पारिस्थितिक प्रणाली व्यवस्थापन परियोजनाका सामाजिक–आर्थिक र संस्थागत प्रभाव। बीसीएनले आर्थिक सहयोग गरेको परियोजना: स्थानीय उद्यम विकासमार्फत नेपालको हुम्लाका लागि समुदायमा आधारित पारिस्थितिक प्रणाली व्यवस्थापनका लागि सामाजिक–आर्थिक अनुगमन प्रतिवेदन (१९९९)।
* नेपालमा गैरकाष्ठ वन पैदावार उपक्षेत्र: व्यवसायलाई जैविक विविधता संरक्षणसँग जोड्ने अवसर र चुनौती, भीष्म पी. सुवेदी द्वारा (१९९९)
* औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पतिको सहभागितामूलक उपयोग र संरक्षण: पश्चिम नेपाल हिमालको एक अध्ययन, भीष्म पी. सुवेदी द्वारा (१९९८)।
* समुदायद्वारा व्यवस्थित उद्यम: औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पतिको संरक्षण र उपयोगमा ग्रामीण जनताको सहभागिता, भीष्म पी. सुवेदी र एन.के. भट्टराई द्वारा (१९९८)।
* गैरकाष्ठ वन पैदावारको उपयोग: वातावरण संरक्षण र आर्थिक विकासका मुद्दा तथा रणनीति, भीष्म पी. सुवेदी द्वारा (१९९७)।
भीष्म सुवेदी१ र रुपा श्रेष्ठ२ द्वारा
Nardostachys grandiflora DC. नेपालमा पाइने यस वंशको एक मात्र प्रजाति हो (श्री ५ को सरकार/नेपाल १९७६)। यो ब्यालेरियानेसी परिवारमा पर्छ। यो स्थानीय रूपमा जटामसी भनेर चिनिन्छ।
यो १०–६० सेमि अग्लो सिधा बहुवर्षीय जडीबुटी हो। यसमा लामा चम्चाजस्ता (spathulate) मूल पात र केही लामा वा अण्डाकार काण्ड पात हुन्छन्। फूल गुलाबी, फिक्का गुलाबी वा निलो रङको, घना गुच्छामा फुल्छ। व्यापारयोग्य प्रकन्द लामो, मोटो र काठजस्तो हुन्छ। यसको सुखद गन्ध र तीतो सुगन्धित स्वाद हुन्छ। प्रकन्द भ्यालेरियनको विकल्पका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। सम्पूर्ण बिरुवाको छुट्टै र लामो समयसम्म रहिरहने गन्ध हुन्छ।
जटामसीको प्रकन्दको औषधीय मूल्य उच्च हुन्छ र प्रकन्दबाट निकालिएको सुगन्धित तेल अत्तरमा प्रयोग गरिन्छ। जटामसी नेपालका विभिन्न भागमा भुल्टे, बालछड र मसिजरा नामले पनि चिनिन्छ। अङ्ग्रेजीमा यसलाई स्पिकनार्ड भनिन्छ।
वितरण र वासस्थान।
प्रकृतिमा जटामसी नेपालको हिमालका उप–उच्च हिमाली र उच्च हिमाली चरन क्षेत्रको उत्तरी भागमा ३५०० मिटरदेखि ४५०० मिटरसम्मको उचाइमा सामान्यतया पाइन्छ। देशको पूर्वदेखि पश्चिमसम्म पाइए पनि जटामसी पश्चिमी क्षेत्रमा बढी प्रचुर छ। बिरुवा प्रायः २५°–४५° ढलान भएका भिरालो ठाउँमा पाइन्छ। यो खुला, ढुङ्गेनी र घाँसे ढलान र हिमनदीका समतल भूभागको घाँसमा राम्ररी बढ्छ। यो भोजपत्रको जङ्गलमुनि पनि पाइन्छ, जहाँ यसको वृद्धि राम्रो हुन्छ, ठूला पात र लामो जरासहित। यो भोजपत्रको जङ्गलमुनि कुहिएका पात (ह्युमस) को प्रचुरता र छायाका कारण हुन सक्छ।
फूल जुनदेखि जुलाईमा फुल्छ र फल अगस्टदेखि अक्टोबरमा लाग्छ। अक्टोबरको सुरुमा सबै पात पहेँला हुन्छन् र बहुवर्षीय अवस्थाका लागि तयार हुन्छन्। जाडोमा जडीबुटीले सबै पात झार्छ, हिउँमुनि पुरिन्छ र सुप्त अवस्थामा रहन्छ। गर्मीको सुरुमा हिउँ पग्लिएपछि जटामसी बढ्न थाल्छ।
जटामसीसँग सम्बन्धित मुख्य वनस्पति प्रजाति बुकेफूल (Anaphalis spp), धुपी (Juniperus indica), कुटकी (Picrorhiza scrophulariiflora), पाँचऔँले (Dactylorhiza hatagirea), पदमचाल (Rheum australe), र सुनपाती (Rhododendron anthopogon) हुन्।
पुनरुत्पादन प्राकृतिक पुनरुत्पादन प्रकन्द र बीउबाट हुन्छ। जटामसी जङ्गली वनस्पति हो तर भारत र चीनमा कहिलेकाहीँ खेती गरिन्छ (श्रेष्ठ र जोशी १९९६)। बिरुवालाई भूमिगत भाग वा प्रकन्दका कटिङ र बीउबाट पनि खेती गर्न सकिन्छ। प्रकन्दको कटिङबाट आएका बिरुवा बीउबाट आएकाभन्दा छिटो बढ्छन्। हुम्लामा गरिएको हाम्रो अध्ययनअनुसार यो बिरुवा शरदमा सङ्कलन गर्दा भूमिगत भागबाट सजिलै पुनरुत्पादन हुन्छ। गर्मीमा सङ्कलन गर्दा भूमिगत प्रकन्द कुहिने उच्च जोखिम हुन्छ।
सङ्कलन
एक सङ्कलक सङ्कलन गर्दै
जटामसी जटामसी सङ्कलन गर्ने उपयुक्त समय अक्टोबरदेखि डिसेम्बरसम्म हो। केही वर्ष चाँडै हिउँ परेर मुख्य सङ्कलन मौसममा सङ्कलनमा बाधा पुग्छ र सङ्कलन स्थलमा हिउँको बाक्लो तहका कारण सङ्कलन कार्य कठिन र कहिलेकाहीँ असम्भव हुन्छ। यसका कारण यो कहिलेकाहीँ मे वा जुनमा सङ्कलन गरिन्छ, जुन यसको भविष्यको वृद्धिका लागि हानिकारक हुन्छ। जटामसी सामान्यतया कुटो (बेलचाजस्तो सानो हाते औजार) को सहायताले वा बिना प्रकन्द तानेर सङ्कलन गरिन्छ। झाडी र रुखमुनिका लामा प्रकन्द हातले टिपिन्छन्। पात र जरा हटाएर प्रकन्द डोको वा बोरामा जम्मा गरिन्छ। सङ्कलकहरूले आफ्नो घर, प्रशोधन इकाइ वा बिक्री स्थलमा ढुवानी गर्नुअघि सङ्कलन स्थलमै कच्चा जटामसी आंशिक रूपमा सुकाउँछन्।
दिगोपनासम्बन्धी मुद्दा शरदमा चाँडै हिउँ पर्दा मानिसहरू जटामसी मे वा जुनमा सङ्कलन गर्न बाध्य हुन्छन्, जसले जडीबुटीको पुनरुत्पादनमा असर पार्छ किनकि फल अक्टोबरपछि मात्र पाक्छन्। अवैज्ञानिक सङ्कलनले जटामसीको उत्पादन घट्छ।
सामुदायिक व्यवस्थित वनमा हुम्लाका वन उपभोक्ता समूहले अपनाएको पालो सङ्कलन अभ्यासले केही हदसम्म जटामसीको दिगो व्यवस्थापनलाई प्रोत्साहन दिएको छ। यो अभ्यास देशका अन्य भागका वन उपभोक्ता समूहले पनि अपनाउनुपर्छ।
उपयोग जटामसी स्थानीय प्रयोग र यसका मूल्यवान जरा/प्रकन्दको व्यापारका लागि सङ्कलन गरिन्छ। परम्परागत वैद्यले जरा विभिन्न प्रयोजनमा प्रयोग गर्छन्। यो उत्तेजक, एन्टिसेप्टिक, कीरा भगाउने र मृगी, हिस्टेरिया, ऐँठन, पेट दुखाइ, कब्जियत र हैजाको उपचारमा प्रयोग गरिन्छ। प्रकन्द औषधीय तेल तयार गर्दा सुगन्धित पूरकका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यो कुष्ठरोगका लागि पनि उपयोगी मानिन्छ। तिलको तेलमा मिसाएर यसलाई स्नायु शान्त पार्न टाउकामा मलिन्छ। यसको तेलले कपालको वृद्धि र कालोपन बढाउँछ भन्ने पनि विश्वास गरिन्छ। स्थानीय बासिन्दाले प्रकन्दलाई धुपी र सुनपातीको धुलोमा मिसाएर धूप बनाउन पनि प्रयोग गर्छन्।
हुम्लाको एक केस उदाहरण
नगद आवश्यकता र मानिसको स्रोतमा निःशुल्क पहुँचका कारण प्राकृतिक वनबाट जटामसीको अतिदोहन भयो। सङ्कलकहरू भविष्यको पुनरुत्पादनको वास्ता नगरी बीउ नपाक्दै जटामसी सङ्कलन गर्ने गर्थे। स्थानीय बासिन्दाले आफ्ना पशुले नयाँ पलाएका पालुवा चर्न पाऊन् भनेर जानाजानी आगो लगाउने प्रचलन पनि क्षेत्रमा सामान्य थियो। तथापि एन्साब, इन्टरप्राइजवर्क्स वर्ल्डवाइड र एचसीडीएले हुम्ला पारिस्थितिक प्रणाली व्यवस्थापन परियोजना कार्यान्वयन गरेपछि वन स्रोतको व्यवस्थापनमा अवस्था सुध्रिएको छ। सन् १९९६ देखि धेरै वन उपभोक्ता समूह गठन भएका छन् र स्थानीय समुदायबाट स्रोतमाथिको नियन्त्रण सुरु भएको छ। प्राकृतिक स्रोतको दिगो व्यवस्थापनका लागि समुदायको पहलमा व्यवस्थापन योजना विकास गरिएको छ। सम्पूर्ण वनलाई धेरै व्यवस्थापन इकाईमा बाँडेर, सामान्यतया चार–पाँच वर्षको पालो अवधि अपनाएर, पालो सङ्कलन प्रणाली अभ्यास गरिन्छ। केही वन उपभोक्ता समूहले जटामसी र अन्य गैरकाष्ठ वन पैदावारको सङ्कलनको उपयुक्त विधि र समय पनि अपनाएका छन्।
व्यावसायीकरण
जटामसी तौलँदै
(फाइल फोटो) जटामसीको प्रकन्द औषधीय तेल र अत्तर तयार गर्न प्रयोग गरिन्छ। सुकेको प्रकन्दलाई भाप आसवन गरी १–२% सुगन्धित तेल निकालिन्छ, जसलाई व्यावसायिक रूपमा स्पिकनार्ड तेल भनिन्छ। राम्रो गुणस्तरको स्पिकनार्ड तेल हरियो रङको हुन्छ र यसको गन्ध प्याचौली र भारतीय भ्यालेरियन (Valeriana officinalis L.) जस्तो हुन्छ, जसमा मीठो, काठजस्तो र मसलादार जनावरको गन्ध हुन्छ। यसलाई पूर्वीय आधारका अत्तर, भारी फूलका अत्तर, एनिमल एम्बर प्रकारका अत्तर आदिमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। यो सिडारवुड र ल्याभेन्डरसँग राम्ररी मिल्छ। तेल हावाको सम्पर्कमा आएपछि जम्छ। प्रशोधन र बजार। वाष्पशील तेलका कोष सामान्यतया प्रकन्दका मसिना रेसादार रौँमा हुन्छन्। सुगन्धित तेलको गुणस्तर सङ्कलनका बेला प्रकन्दको परिपक्वता, तयारीको रूप र भण्डारणको अवधिले प्रभावित हुन्छ। २–३ वर्ष पुराना बिरुवाबाट सङ्कलन गरिएका प्रकन्दले कलिला बिरुवाभन्दा बढी उत्पादन दिन्छन्। प्रकन्दलाई श्रेणीकरण गरी आसवन उपकरणमा भापको च्यानलिङ नहोस् भनेर धेरै तहमा समान रूपमा प्याक गरिन्छ र कम चाप तथा अपेक्षाकृत सुख्खा भापमा ९ देखि १८ घण्टासम्म आसवन गरिन्छ। स्पिकनार्ड तेलको मूल्य स्थानीय बजारमा गुणस्तरअनुसार प्रतिकिलो रु ५,५०० देखि रु ७,८०० र विदेशमा प्रतिकिलो अमेरिकी डलर १५० देखि २२५ सम्म हुन्छ। तेल भारत, युरोप, जापान र अमेरिकामा निकासी गरिन्छ।
_______________________
१ श्री सुवेदी एन्साबका संयोजक हुनुहुन्छ
२ सुश्री श्रेष्ठ एन्साबकी सञ्जाल सहयोग अधिकृत हुनुहुन्छ
१. एन्साबले एनयूकेसीएफपी र पर्वतको जिल्ला वन कार्यालयको सहकार्यमा मार्च १९९९ मा पर्वतमा “गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यवस्थापन” सम्बन्धी दुई दिने सहभागितामूलक र फिल्डमा आधारित तालिम सञ्चालन गर्यो। तालिमको उद्देश्य गैरकाष्ठ वन पैदावारका सरोकारवालालाई मूल्यवान गैरकाष्ठ वन पैदावार, तिनको व्यवस्थापन र व्यापारबारे आधारभूत ज्ञान प्रदान गर्नु थियो। तालिमका मुख्य सहभागी पर्वत, बाग्लुङ र म्याग्दीका वन कर्मचारी, फेकोफनका जिल्ला समिति सदस्य, जिल्ला भू–संरक्षण कार्यालयका कर्मचारी, वन उपभोक्ता समूह, गैरकाष्ठ वन पैदावार सङ्कलक र उद्यमी थिए।
२. एन्साब र एनएससीएफपीले “प्राकृतिक उत्पादनमा उद्यमशीलता विकास” सम्बन्धी चार दिने कार्यशाला सह तालिम सञ्चालन गरे। कार्यशालाको मुख्य उद्देश्य दोलखाका सबै सरोकारवाला/उद्यमीलाई ज्ञान र अनुभव साझा गर्न र प्रसार गर्न एकै ठाउँमा ल्याउनु र समुदायमा आधारित उद्यमका अवरोध पार गर्ने र अवसर साकार पार्ने प्रभावकारी रणनीति पहिचान गर्नु थियो। उद्यमी, जिल्ला वन कार्यालयका कर्मचारी, परियोजना कर्मचारी, गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यापारी, सङ्कलक, फेकोफन सदस्य, जिल्ला घरेलु उद्योग कार्यालयका कर्मचारी, कृषि विकास बैङ्कका कर्मचारी र निजी नर्सरी सञ्चालकले तालिममा सहभागिता जनाए।
३. जुन १९९९ मा बसेको नेपाल गैरकाष्ठ वन पैदावार सञ्जाल समन्वय समितिको बैठकले सञ्जालका गतिविधिको समीक्षा गर्यो र सदस्यता रणनीति तथा अन्य धेरै मुद्दामा छलफल गर्यो। सरकारले वन नियमावली संशोधन गरिरहेको हुँदा सञ्जालले वन नियमावलीको संशोधनका लागि वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालयलाई सुझाव दिने निर्णय गर्यो। बाह्रवटा मुख्य मुद्दा पहिचान गरिए र उपभोक्ता समूहको आर्थिक लाभ र स्रोत आधारको संरक्षणका लागि सिफारिस गरिए।
४. जुलाई १६, १९९९ मा “नेपालमा औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पति (एमएपी) को व्यवस्थापन र दिगो उपयोग” सम्बन्धी राष्ट्रिय कार्यशाला भयो। कार्यशाला वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालय र अन्तर्राष्ट्रिय विकास तथा अनुसन्धान केन्द्र (आईडीआरसी) ले संयुक्त रूपमा आयोजना गरेका थिए र एन्साबले सहजीकरण गरेको थियो। सरकारी निकाय, गैरसरकारी संस्था, निजी कम्पनी र दातृ निकायका प्रतिनिधित्व गर्ने उनान्सत्तरी सहभागीले कार्यशालामा भाग लिए। दुईवटा विषयगत पत्र: नेपालको एमएपी क्षेत्रले भोगेका मुख्य मुद्दा र समस्या (वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालयका डा. केशव कनेलद्वारा) र नेपालको कर्णालीमा गैरकाष्ठ वन पैदावार उपक्षेत्र: स्थानीय समुदायको हितका लागि लाभदायक हस्तक्षेपका अवसर (एन्साबका भीष्म सुवेदीद्वारा) प्रस्तुत गरिए।
कार्यशालाका सहभागीले तीन क्षेत्रमा सिफारिस गरे: नीति तथा कानुन, संरक्षण तथा दिगो व्यवस्थापन, र व्यापार तथा बजारीकरण। कार्यशालाको उद्घाटन गर्दै वन तथा भू–संरक्षण मन्त्री माननीय महन्त ठाकुरले एमएपीको सहभागितामूलक व्यवस्थापन र दिगो उपयोगको आवश्यकतामा जोड दिए। सोही कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्दै मन्त्री तथा सचिव रबि बी. बिष्टले कार्यशालाका सिफारिस मन्त्रालयले पूर्ण रूपमा ध्यानमा राख्ने आश्वासन दिए।
५. सामुदायिक वन तथा वनमा आधारित उद्यम विकासबारे तीन दिने कार्यशाला नोभेम्बर १९९७ मा हुम्लाको रोडिकोटस्थित हुम्ला आयल प्रा. लि. (एचओपीएल) कारखाना परिसरमा भयो। जिल्लाका उनन्तीस सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह (वउस) को प्रतिनिधित्व गर्ने छपन्न सामुदायिक सदस्य र जिविस र जिवनका लगायत अन्य विभिन्न संस्थाका प्रतिनिधि यस कार्यशालामा सहभागी भए। सहभागीले सामुदायिक उद्यम व्यवस्थापन, प्राकृतिक स्रोतको दिगो सङ्कलन र व्यवस्थापन, र जिल्लामा वन उपभोक्ता समूहका गतिविधिको समन्वयबारे छलफल गरे।
कार्यशालाले एचओपीएलको स्वामित्व जिल्लाका वन उपभोक्ता समूह, हुम्ला संरक्षण तथा विकास सङ्घ (एचसीडीए) र कम्पनीका कर्मचारीलाई हस्तान्तरण गर्न सिफारिस गर्यो। यसले कम्पनीका लागि विभिन्न उद्यम सञ्चालन र व्यवस्थापन मोड्युलको सुझाव पनि दियो। कार्यशालाका क्रममा सहभागीले, विशेषगरी समुदायका सदस्यले, दिगो स्रोत व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित सम्भावना र समस्या सूचीबद्ध गरे र प्रस्तुतिको शृङ्खलामा समस्याका समाधान पनि प्रस्तुत गरे। कार्यशालाले जिल्लामा अनुभव र विचार साझा गर्न तथा सामुदायिक वन गतिविधि समन्वय गर्न सामुदायिक वन गतिविधि सुदृढ गर्ने जिल्ला तहको सञ्जाल पनि विकास गर्यो।
६. सरकारी निकाय, पेशाकर्मी र विज्ञलाई गैरकाष्ठ वन पैदावारको उचित उपयोग, संरक्षण र बजारीकरणका लागि अत्यावश्यक उपयुक्त रणनीति र कार्ययोजना अपनाउन सक्षम बनाउन एन्साबले मार्च २९, १९९७ मा काठमाडौँमा “वातावरण संरक्षण र आर्थिक विकासका लागि गैरकाष्ठ वन पैदावारको उपयोग” सम्बन्धी एक दिने कार्यशाला आयोजना गर्यो। एन्साबका भीष्म सुवेदीले गैरकाष्ठ वन पैदावारको उपयोग: वातावरण संरक्षण र आर्थिक विकासका मुद्दा तथा रणनीति विषयमा विषयगत पत्र प्रस्तुत गरे। एन्साबले सहयोग गरेका गैरकाष्ठ वन पैदावारसम्बन्धी १८ अध्ययनमध्ये छनोट गरिएका चारवटा पत्र पनि प्रस्तुत गरिए। जम्मा ६५ जना विभिन्न संस्थाबाट कार्यशालामा सहभागी भए।
हिमालयन बायोरिसोर्सेस सञ्जालका सदस्य र पाठकबाट योगदानका लागि खुला छ। योगदानलाई समाचारपत्रको केन्द्रबिन्दु र आकारअनुसार सम्पादन गर्न सकिनेछ। तपाईँसँग हिमालयन बायोरिसोर्सेसको आगामी अङ्कमा समावेश गर्न सकिने कुनै सामग्री छ भने कृपया डिसेम्बर ३१, १९९९ भित्र यहाँ पठाउनुहोस्:
संयोजक
एन्साब
मिन भवन
पो.ब. नं. ११०३५
काठमाडौँ, नेपाल
इमेल: [email protected],
फोन: ९७७–१–४९७५४७, फ्याक्स: ९७७–१– ४८७९१६
यूआरएल: www.panasia.org.sg/nepalnet/ansab/home.htm यो समाचारपत्र एन्साबले भारतको नयाँ दिल्लीस्थित फोर्ड फाउन्डेसनको आर्थिक सहयोगमा प्रकाशित गरेको हो।
सम्पादक: भीष्म सुवेदी, हेमन्त ओझा र रुपा श्रेष्ठ ले आउट: रुपा श्रेष्ठ सुझावका लागि धन्यवाद: डा. ज्याक क्राउचर र एन कुन्ज
