यार्सागुम्बा (Cordyceps sinensis) अनौठो उत्पादन हो; यो पुतलीको लार्भामा उम्रने च्याउ हो र कर्णाली तथा पश्चिम नेपाल हिमालमा ४००० मिटरभन्दा माथि पाइन्छ। यार्सागुम्बाको सङ्कलन र व्यापारका मुख्य क्षेत्रमध्ये डोल्पा एक हो (देशको आपूर्तिको ५० प्रतिशतभन्दा बढी डोल्पाबाट आउँछ)। सन् २००१ सम्म नेपाल सरकारले यार्सागुम्बाको सङ्कलनमा प्रतिबन्ध लगाएको थियो, तर अवैध र अनियन्त्रित सङ्कलन व्यापक थियो। व्यापार अवैध भएकाले सङ्कलकले कम मूल्य (प्रति केजी करिब ३१५ रुपैयाँ) पाउँथे।
यार्सागुम्बाको जनसङ्ख्या अझै स्वस्थ रहेको बेला व्यापार कानुनी बनाइयोस् र प्रभावकारी सङ्कलन नियम लागू होऊन् भनी एन्साब, एनएनएन, एचजेएसएस र अन्य संस्थाले पैरवी गरे। एन्साब र इन्टरप्राइज वर्क्स वर्ल्ड वाइड (EWW) ले विगतमा अवैध, अनियन्त्रित सङ्कलन बिनारोकटोक चल्न दिइयो र समुदायमा कम आय सिर्जना भयो भने अन्ततः वासस्थान विनाश हुन्छ र समुदायले जीविकोपार्जनको स्रोत गुमाउँछ भन्ने देखेका छन्। बजारमा मूल्य अचानक बढ्दा उतार–चढावका असर विनाशकारी हुन सक्छन्।
सरकारले प्रतिबन्ध हटायो, तर प्रति केजी रु २०,००० को अव्यावहारिक रोयल्टी दर लगायो। कमजोर कानुन कार्यान्वयनका कारण थोरै रोयल्टी सङ्कलन भयो र संरक्षण प्रयासका लागि कोष सिर्जना भएन। यस अवधिमा यार्सागुम्बाको मूल्य सन् १९९२ मा प्रति केजी ३१५ रुपैयाँबाट सन् २००२ मा प्रति केजी १,०५,००० रुपैयाँ (१,४०० अमेरिकी डलर) पुग्यो। यार्सागुम्बा सङ्कलन गर्न धेरै छिमेकी जिल्लाबाट हजारौँ मानिसको आगमन भयो। सङ्कलकलाई नियमन गर्ने स्थानीय संयन्त्र अझै थिएन; वासस्थान विनाशको खतरा जारी रह्यो।
यस सम्भावित विनाशको सामना गर्न एन्सावले स्थानीय समुदायलाई सामुदायिक वन प्रक्रियामार्फत यार्सागुम्बा सङ्कलन नियमन गर्न सहयोग गर्यो र सरकारलाई रोयल्टी दर मिलाउन पैरवी गर्यो। माझफलगाविसमा तीन वन उपभोक्ता समूह (पोकेपानी, रोल्गाड र मेली) पुनर्गठन गरिए र उनीहरूले आफ्ना विधान संशोधन गरे। यार्सागुम्बा क्षेत्र (५,२२५ हेक्टर) को सर्वेक्षण गरियो। तीनै वन उपभोक्ता समूहका वन व्यवस्थापन सञ्चालन योजना एनटीएफपी व्यवस्थापन योजना समावेश गर्न परिमार्जन गरिए र क्षेत्र औपचारिक रूपमा वन उपभोक्ता समूहलाई हस्तान्तरण गरियो। वन उपभोक्ता समूहले प्रति सङ्कलक प्रवेश शुल्क रु १०० र यार्सागुम्बाको संरक्षण शुल्क प्रति केजी रु ५,००० कर लगाउने निर्णय गरे।
वन उपभोक्ता समूहलाई वन क्षेत्रलाई अवैध र अव्यवस्थित सङ्कलनबाट जोगाउन केही कठिनाइ भयो, तर उनीहरूले तुरुन्तै प्रतिक्रिया दिई सङ्कलन क्षेत्रको प्रवेशद्वार सुरक्षा गर्न दस जना जोसिला युवा सदस्य रहेका चार साना कार्यदल टोली बनाए। जिल्ला वन कार्यालयले आफ्ना सबै सरकारी संयन्त्रसहित यार्सागुम्बा सङ्कलन नियमन र रोयल्टी सङ्कलन गर्न असफल भएको ठाउँमा वन उपभोक्ता समूहले सङ्कलनको प्रभावकारी नियमन गर्न सफल भए। तीन वन उपभोक्ता समूहले सामुदायिक वनमा पहुँच नियन्त्रण गर्न र सङ्कलन नियमन सुरु गर्न सके, जसको परिणामस्वरूप पहिलो वर्ष शुल्कबाट करिब रु ८,००,००० सङ्कलन भयो। वन उपभोक्ता समूहका सदस्यका लागि आर्थिक लाभ विशाल छ। प्रयास अब विस्तार गर्नुपर्छ।
