लेखक: भीष्म प्र. सुवेदी प्रकाशक: एन्साब भाषा: अङ्ग्रेजी प्रकाशन मिति: २००४ आईएसबीएन: उपलब्ध छैन पृष्ठ सङ्ख्या: ८ मूल्य: निःशुल्क
औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पति (एमएपी) भारत, हङकङ, सिङ्गापुर, जापान र फ्रान्स, जर्मनी, स्विट्जरल्यान्ड, नेदरल्यान्ड्स, अमेरिका र क्यानडामा निर्यातसहित नेपाली अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हुन्। यी वनस्पतिले स्थानीय अर्थतन्त्र, निर्वाहमुखी स्वास्थ्य आवश्यकता र सुधारिएको प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापनमा योगदान दिने सम्भावना राख्छन्, जसले कुनै क्षेत्रको पारिस्थितिक प्रणाली र जैविक विविधताको संरक्षणतर्फ डोर्याउँछ (सुवेदी १९९७)। नेपालको जातीय विविधता पनि उल्लेखनीय छ (श्री ५ को सरकार २००२); परम्परागत चिकित्सा अभ्यास पनि त्यस्तै छन्। कुल जनसङ्ख्याको करिब ८५% ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्छ (श्री ५ को सरकार २००२), र धेरैजसो स्वास्थ्य सेवाका लागि प्रायः वनस्पतिबाट तयार गरिएका परम्परागत औषधिमा निर्भर छन्। नेपालको अधिकांश जनसङ्ख्या, विशेष गरी गरिब, आदिवासी जनजाति र हिमाली मानिस परम्परागत चिकित्सा अभ्यासमा निर्भर छन्। यस्ता चिकित्सा अभ्यासका धेरै उत्पादन वनस्पतिबाट प्राप्त हुन्छन्। यस्ता चिकित्सा अभ्यासको ज्ञान पुस्तौँदेखि विकसित र परीक्षण गरिएको हो। धेरै अवस्थामा यो ज्ञान पुस्ता–पुस्तामा मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुन्छ र निश्चित व्यक्तिहरूमा सीमित हुन्छ (सुवेदी २०००)।
यो पत्रले प्रभावकारी, दिगो र समतामूलक व्यावसायिक उपयोगका अवसर र चुनौतीको सन्दर्भमा नेपालमा औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पतिको संरक्षण सम्भावना संक्षिप्त रूपमा प्रस्तुत गर्छ। यस क्षेत्रका चुनौती सम्बोधन गर्ने र अवसर अभिवृद्धि गर्ने रणनीतिहरू सुझाइएका छन्। अन्य कुनै व्यवसायभन्दा फरक, औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पति उद्यम विकासलाई स्थानीय मानिसको परम्परागत जीविकोपार्जन रणनीति तथा सांस्कृतिक मूल्य सुरक्षित गर्दै संरक्षणका लागि आर्थिक प्रोत्साहन सिर्जना गरेर जैविक विविधता संरक्षणसँग जोड्न सकिन्छ। यस पत्रमा प्रयोग गरिएको जानकारी औषधीय वनस्पति, स्थानीय समुदाय र नेपालका उद्यमसहित जैविक विविधताको फराकिलो बुझाइ र विगत ४–८ वर्षका मुद्दा र तिनको सम्बन्धको निकट परीक्षण समेट्ने सहभागितामूलक क्रियात्मक अनुसन्धान प्रक्रियाबाट आएको हो। साहित्य समीक्षा, प्रमुख सरोकारवालासँग व्यापक अन्तरक्रिया (कार्यशाला, बैठक, गोष्ठी, सम्मेलन, अन्तर्वार्ता र संवाद) र अवलोकन प्रयोग गरिए। अनुसन्धानकर्ताको लामो समयको संलग्नता र विषयप्रतिको गहिरो रुचिले यो विषयको बुझाइमा निर्माण गर्ने आधार प्रदान गर्यो।
