अलैँची (Amomum subulatum Roxb) बहुवर्षीय जडीबुटी नगदे बाली हो र यसलाई “मसलाकी रानी” पनि भनिन्छ। यो समुद्र सतहभन्दा ६०० मिटरदेखि २,००० मिटरको उचाइ, जहाँ वार्षिक वर्षा १,५०० देखि २,५०० मिमि छ र तापक्रम ८° सेदेखि २०° से बीच फरक पर्छ, मा खेती गरिन्छ। रोपेपछि तेस्रो वर्षदेखि आर्थिक उत्पादन सुरु हुन्छ र इष्टतम उत्पादन अवधि ८–१० वर्ष हो। अलैँचीको बिरुवाको कुल आयु करिब २०–२५ वर्ष हुन्छ। विश्वमा सोह्र प्रकारका अलैँची छन्। तीमध्ये नेपालभर पाँच प्रकारका ठूलो अलैँचीको खेती अभ्यासमा छ – रामसे, गोलसे, सावने, चिबेसे र दम्मरसे।
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बढ्दो माग र अनुकूल जलवायुका कारण अलैँची विगत दुई दशकमा मध्यपहाडका किसानका लागि प्रमुख नगदे बाली बनेको छ। हाल ४० भन्दा बढी मध्यपहाडी जिल्लामा अनुमानित १२,००० हेक्टर अलैँची खेतीमा छ, जसको वार्षिक उत्पादन अनुमानित ६,००० मेट्रिक टन छ। अलैँचीको तेल खाद्य तयारी, अत्तर, स्वास्थ्य खाद्य, औषधि र पेय पदार्थमा मूल्यवान सामग्री हो। अलैँचीको दाना कसिलो, पुष्टिकर, भोक जगाउने र मूत्रवर्धक हुन्छ। सुकाइएको तर श्रेणीकरण नगरिएको ठूलो मात्राको अलैँची भारतीय बजारमा व्यापार हुन्छ।
सङ्कलन र सङ्कलनपछिका गतिविधि सङ्कलन रोपेपछि तेस्रो वर्षदेखि उत्पादन सुरु हुन्छ। फल अगस्टदेखि नोभेम्बरसम्म पाकेको हुन्छ। सङ्कलन चक्कु जस्ता औजारको सहायताले गरिन्छ। सङ्कलनपछि अलैँचीका कोशा हातले छुट्याइन्छन्।
सङ्कलन गरिएका फल मुख्यतया परम्परागत वा सुधारिएको सुकाउने प्रविधि (भट्टी) प्रयोग गरेर प्रशोधन गरिन्छ। अलैँची पकाउने र सुकाउने विद्यमान परम्परागत अभ्यास पुरानै खालको हो, जहाँ कोशा परम्परागत भट्टीमा प्रत्यक्ष तापले सुकाइन्छ। यस प्रणालीमा अलैँची प्रत्यक्ष धुवाँको सम्पर्कमा आउँछ र कोशा गाढा खैरो वा कालो रङ र धुवाँको गन्धयुक्त हुन्छ। धुवाँ घटाउन र हल्का बैजनी कोशा उत्पादन गर्न सुधारिएको भट्टी भित्र्याइँदै छन्।
सुकाउने र पकाउने १८ देखि २४ घण्टा सुकाइसकेपछि कोशा हटाइन्छ। तर सुकाउने कुल समय आगो व्यवस्थापन, कोशाको प्रारम्भिक आर्द्रता, मौसमको अवस्था र भट्टीको संरचना जस्ता कारकमा निर्भर गर्छ।
सुकाउने प्रक्रिया पूरा भयो वा भएन निर्णय गर्ने कुनै स्पष्ट सूचक छैन। कतिपय अवस्थामा आगो र मौसमको उही अवस्थामा कोशा या त बढी सुकेका वा कम सुकेका हुन्छन्। कहिलेकाहीँ किसानले उत्पादन बढी सुकेको ठान्छन् र तौल बढाउन पानी छर्किन्छन्। यो अभ्यासले एकरूपता गुणस्तर कायम गर्न कठिन बनाउँछ। ताप्लेजुङ जिल्लामा सुधारिएको भट्टीका उत्पादनका लागि प्रिमियम मूल्यको व्यवस्था छ तर पुच्छर काट्ने, आर्द्रता, रङ र सुकाइको स्तर अनुसार पनि मूल्य फरक पर्छ।
ठाउँ–ठाउँ र जात–जात अनुसार फरक पर्ने भए पनि ५०० वर्ग मिटर (एक रोपनी) जमिनबाट करिब २६ केजी (सुकेको) अलैँची उत्पादन हुन्छ। त्यसैगरी प्रति रोपनी कुल उत्पादन लागत रु २,८०० देखि ३,४०० को दायरामा छ।
बजार च्यानल नेपालमा उत्पादित ठूलो अलैँची भारतीय बजार (सिलिगुडी) मा मात्र बिक्री हुन्छ। दिल्ली र अमृतसर नेपालको सम्भावित बजार हुन्। यसबाहेक ठूलो अलैँचीका लागि राम्रो निर्यात अवसर छ।
व्यापार परिमाण व्यापारीको जानकारी अनुसार २००३/०४ मा जम्मा ६,०१४ टन अलैँचीको व्यापार भएको थियो। मौद्रिक रूपमा यो रु १.२६ अर्बको मूल्यको थियो।
व्यापार उतारचढाव मूल्यमा उतारचढाव र अलैँचीको (अन्तिम) बजारको अनिश्चितता किसानले सामना गर्ने प्रमुख समस्या हुन्। १९९९/००० मा किसान तहमा मूल्य करिब रु ३०० प्रति केजी थियो, जबकि २००३/०४ मा यो करिब रु १५० प्रति केजी भयो।
विभिन्न अध्ययनले देखाए अनुसार मूल्यलाई प्रभाव पार्ने कारक अलैँचीका विभिन्न गुणस्तर, विशेषगरी रङ, आकार, आर्द्रता प्रतिशत, धुवाँको उपस्थिति र पुच्छर काट्ने हुन्।
