अनुसन्धान लेख

नेपालको परिवर्तनशील सन्दर्भमा जैविक खेतीको इतिहासको समीक्षा

विश्वभर स्वास्थ्य र वातावरणीय चासोबारे चेतना बढ्दै जाँदा जैविक कृषि उत्पादनको माग बढ्दो छ, तर नेपालमा क्षेत्र तहमा यसको अवलम्बन न्यून छ (कुल कृषि भूमि क्षेत्रफलको ०.३०%)। जैविक कृषिको इतिहास अन्वेषण गर्दा “बढ्दो मागका बावजुद यसको वृद्धि किन न्यून छ?” भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन सक्छ। नेपालमा व्यापारका लागि जैविक कृषिको इतिहास कमै थाहा छ। त्यसैले यस अध्ययनले नेपालमा व्यावसायिक जैविक कृषिको दायरा र इतिहास अन्वेषण गर्छ। पत्रले जैविक कृषिका केही ऐतिहासिक कोसेढुङ्गा पहिचान गर्छ; र त्यसो गर्दा जैविक कृषिको विश्व इतिहास पनि वर्णन गर्छ। अध्ययनले नेपालमा जैविक कृषिको ‘शुद्ध’ रूप सन् १९८७ मा एक अमेरिकी अनुसन्धान विद्वान्ले व्यावसायिक फार्म स्थापना गर्दा सुरु भएको देख्यो। त्यसपछि यो १९९२ सम्म अगाडि बढ्यो, र पछि पर्माकल्चरसँग ‘मिसियो’। जैविक कृषि आन्दोलन सन् २००२ मा दसौँ पञ्चवर्षीय योजनामा फेरि पुनर्जीवित भयो। जैविक कृषिसम्बन्धी अधिकांश राष्ट्रिय नीतिगत दस्तावेजले ‘आम्दानी’ को पक्ष लिए र जैविक उत्पादनलाई विलासी वस्तु ठाने। फलस्वरूप जैविक कृषिमा धेरै नवप्रवर्तन, सरकारी प्राथमिकता र मानिसको धारणा वातावरणीय संरक्षण र खेती प्रणालीको दिगोपनाभन्दा डलर कमाउनतर्फ झुक्यो। नेपालमा जैविक कृषि आन्दोलन आफ्नो दार्शनिक आधारबाट विचलित भयो र सरकारको प्राथमिकता आम्दानीमा बढ्यो, जसले नेपाली समाजमा जैविक कृषिबारे केही मिथक सिर्जना गर्‍यो। यी सबै कारकले राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय तहमा ठूलो दायरा हुँदाहुँदै पनि जैविक कृषिको न्यून वृद्धि निम्त्याए।