२१ जनवरी २०००
एनएनएन सल्लाहकार समूहको सातौँ बैठक शुक्रबार, जनवरी २१, २००० मा काठमाडौँको मिनभवनस्थित एन्साब कार्यालयमा बस्यो। बैठकको अध्यक्षता गोरखा एक्जिम प्रा. लि. का श्री रामहरि सुवेदीले गरे।
बैठकमा सहभागी व्यक्तिहरू:
बैठकका एजेन्डा:
छलफलको सारांश र बैठकको निष्कर्ष:
१. श्री आर. एच. सुवेदीले सबै सहभागीलाई स्वागत गरे र सबैलाई सङ्क्षिप्त परिचय दिन अनुरोध गरे। त्यसपछि उनले बैठकको एजेन्डा अनुसार छलफल सहजीकरण गरे।
२. एनएनएनको भूमिकाको समीक्षा
विगतका एनएनएन–एजी बैठकको सारांश श्री बी. पी. सुवेदीले विगतका एनएनएन–एजी बैठकमा गरिएका सबै गतिविधिको सारांश दिए। उनले बैठकका माइन्युट व्यापक रूपमा वितरण गरिएको र सदस्यहरूलाई नेटवर्कबारे सुझाव र टिप्पणी अनुरोध गरिएको जानकारी दिए। श्री सुवेदीले अहिलेसम्म नेटवर्कका नतिजामा खुसी व्यक्त गर्दै भविष्यमा पनि नेटवर्कले आफ्ना मूल्यवान गतिविधि जारी राख्ने आशा गरे।
सञ्चालन नीति श्री बी. पी. सुवेदीले एनएनएन समन्वय समितिले गठन गरेको कार्यदलले विकास गरेको एनएनएन सञ्चालन नीतिको मस्यौदा प्रस्तुत गरे। उनले सञ्चालन नीति जनवरी १४, २००० मा बसेको एनएनएन–सीसी बैठकमा प्रस्तुत गरिएको जानकारी दिए। एनएनएन–सीसी सदस्यहरूले केही सुझाव दिएका र केही परिमार्जन गरेका थिए। उनले नीति कागजात सदनमा छलफल र सम्भावित सुझावका लागि राखे।
सञ्चालन नीतिबारे धेरै मुद्दा उठाइए र सदस्यहरूबाट विभिन्न टिप्पणी र सुझाव आए। बैठकमा दिइएका केही सुझावमा समावेश छन्: - एनएनएन–सीसी र एनएनएन–एजीले खेल्ने महत्त्वपूर्ण भूमिका भए पनि एकबाट अर्कोमा आदेश शृङ्खला हुनु आवश्यक छैन। यी दुई निकाय निर्णय गर्न एकअर्काबाट स्वतन्त्र हुन सक्छन् तर एकअर्काका कार्यलाई पूरक बनाउन समन्वय र सञ्चार गर्छन्। - नेटवर्कको अनौपचारिक प्रकृति प्रभावकारी छ र नेटवर्कका विभिन्न निकायबीच पदानुक्रम आवश्यक छैन।
छलफल सहजीकरण श्री बी. पी. सुवेदीले नेटवर्कको इतिहास र विकास, यसका विभिन्न निकाय र सञ्चालनबारे सङ्क्षिप्त जानकारी दिए। मस्यौदा समीक्षा र परिमार्जन गर्न कार्यदल बनाउने निर्णय बैठकले गर्यो। कार्यदलले राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेटवर्क स्थापना र सञ्चालनबारे सदस्यहरूमा पहिल्यै रहेको ठूलो अनुभव उपयोग गर्नेछ। त्यसपछि कार्यदलले मस्यौदा परिमार्जन गरी अर्को एनएनएन–एजी बैठकमा प्रस्तुत गर्नेछ। कार्यदलमा निम्न सदस्य छन्:
वन क्षेत्र समन्वय समिति (एफएससीसी) मा सुझाव एफएससीसी बैठक भविष्यमा साँच्चै हुने अपेक्षा गर्न सकिए एनटीएफपी क्षेत्रमा राष्ट्रिय स्तरका प्राथमिकता र निर्देशिका विकासका लागि एनएनएनले एफएससीसीमा आफ्नो योगदान दिनुपर्ने निर्णय बैठकले गर्यो। एफएससीसीको बैठक गत एक–दुई वर्षदेखि बसेको छैन भन्ने पनि बैठकमा थाहा भयो।
नीतिगत सिफारिस श्री बी. पी. सुवेदीले एनएनएन–एजी र एनएनएन–सीसी बैठकमा छलफलपछि अन्तिम रूप दिइएका वन नियमावली संशोधनका सिफारिस जुलाई २७, १९९९ मा वन विभागका महानिर्देशकमार्फत वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालयमा बुझाइएको सबै सदस्यलाई जानकारी दिए। उनले महानिर्देशकका अनुसार यी सिफारिस पहिल्यै सुरु भएर अघि बढिरहेको अर्को संशोधनमा समावेश गर्न विचाराधीन रहेको थपे।
तालिम पुस्तिका श्री के. निकल्सनले नेपाली भाषामा तालिम सामग्री/पुस्तिका विकास गर्नुपर्ने र यसका लागि चाँडै लेखक कार्यशाला हुने जानकारी दिए।
हरित रुख कटान प्रतिबन्ध धेरै सहभागीले हरित रुख कटानमा प्रतिबन्ध लगाउने सरकारको हालको परिपत्रबारे मुद्दा उठाए। मुद्दा बैठकको एजेन्डामा समावेश नभए पनि यसलाई छलफलका लागि समय दिनुपर्ने समूहले ठान्यो।
विभिन्न तह र उपक्षेत्रमा काम गर्ने सहभागीहरूले यस मुद्दामा गहिरो चिन्ता व्यक्त गरे। परिपत्र विद्यमान वन कानुनसँग मेल खाएको देखिँदैन। हरित रुखको विवेकपूर्ण कटानमा प्रतिबन्ध लगाउँदै यसले वन बालीको जैविक परिपक्वताको तथ्यलाई पनि मान्यता दिँदैन। आर्थिक रूपमा, वन उपभोक्ता समूहले पाउने लाभको मूल्य ठूलो मात्रामा घट्नेछ र त्यसैले वन व्यवस्थापन योजनाप्रति उनीहरूको प्रतिबद्धता खुला पहुँचमा बिग्रन सक्छ। सामाजिक पक्षमा, यसले सरकारी नीतिमाथिको विश्वास र भरोसा नष्ट गर्छ। समग्रमा परिपत्रले दिगो वन व्यवस्थापन, स्थानीय संस्था निर्माण र सामुदायिक विकासको प्रक्रियामा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने सहभागीहरूले महसुस गरे।
मुद्दाको गम्भीरतालाई ध्यानमा राखेर समूहले सरकारलाई चिन्ताको पत्र लेख्ने र आदेशका सम्भावित परिणाम उजागर गर्दै सकारात्मक प्रतिक्रियाका लागि आग्रह गर्ने प्रेस विज्ञप्ति जारी गर्ने निर्णय गर्यो।
बजार सूचना प्रणाली (एमआईएस) श्री के. निकल्सनले एमआईएस अवधारणापत्र तयार भई विभिन्न दातालाई बुझाइएको जानकारी दिए। राष्ट्रिय तहमा यसलाई कार्यान्वयन गर्ने सम्भावित संस्था अहिलेसम्म पहिचान नभएको महसुस गरियो, जुन अवधारणाको कार्यान्वयन ढिलो हुनुको एउटा कारण हो। उनले नेटवर्कले सँगै काम गर्न सक्ने केही सम्भावित संस्था खोज्न सक्ने सुझाव दिए।
श्री के. निकल्सनले यो प्रस्तावको विचार व्यापार हुने एनटीएफपीको विश्वसनीय बजार सूचना प्रणाली स्थापना गर्नु भएको स्पष्ट पारे। प्रस्तावित अवधारणापत्र ३ तहका लागि छ: स्थानीय, जिल्ला र केन्द्रीय। उनले प्रस्तावित काम अर्को एनएनएन–एजी बैठकसम्ममा अन्तिम रूप पाउने आशा गरे।
बैठकबाट सेको, वाच र फेकोफनले तल्लो तहमा समुदायलाई सहयोग गर्न एनटीएफपी बजारीकरणमा सहकार्य गर्न सुरु गरिसकेको थाहा भयो।
छलफलका क्रममा श्री दासले एनएससीएफपीले पनि एमआईएसमा काम गर्न थालेको जानकारी दिए। उनले आफ्नो परियोजनाले प्रयोग गरिरहेका केही ढाँचा र सूचना सङ्कलन औजार साझा गरे।
आईफाड परियोजना श्री बी. पी. सुवेदीले आईफाडको वन स्रोत प्रवर्द्धन कार्यक्रमको अवस्थाबारे जानकारी दिए। वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालयले कार्यक्रमका लागि ऋण स्वीकार गर्न हिचकिचाएकाले आईफाड अहिले राष्ट्रिय योजना आयोग (एनपीसी) र स्थानीय विकास मन्त्रालय (एमएलडी) सँग काम गर्दैछ। एनपीसी र एमएलडी ले आईफाडलाई भूमिगत नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी) सक्रिय रहेका मध्यपश्चिम क्षेत्रका जिल्लामा कार्यक्रम सुरु गर्न अनुरोध गरेका छन्। आईफाडकी सुश्री भान्डा अल्टारेल्लीका अनुसार आईफाड अझै वन स्रोतमा रुचि राख्छ तर परियोजना वनमा मात्र सीमित हुने छैन; कृषि र क्षेत्रमा रहेका अन्य अवसरबाट आम्दानी बढाउनेमा केन्द्रित हुनेछ। परियोजना लचिलो हुनेछ, तल्लो तहदेखि माथि दृष्टिकोण पछ्याउनेछ, विकेन्द्रीकृत नीति अपनाउनेछ र स्थानीय सरकारमार्फत काम गर्नेछ। क्षेत्रमा प्राविधिक ज्ञानको अभावले धेरै केही भइरहेको छैन भन्ने एनपीसी ठान्छ। सरकार र आईफाड दुवैले कार्यक्रम सरकारले मात्र कार्यान्वयन गर्न कठिन हुने र गैरसरकारी संस्थाबाट केही सहयोग चाहिने ठान्छन्।
वन स्रोत प्रवर्द्धनका कुनै नयाँ कार्यक्रमका लागि निहितार्थ निकाल्न एसएनभी र एन्सावले उद्यम मूल्याङ्कन अध्ययनमा काम गरिरहेको पनि जानकारी दिइयो। अध्ययन विभिन्न स्वामित्व मोडल भएका समुदायमा आधारित वन उद्यममा केन्द्रित छ।
३. जन, बजार र वनसम्बन्धी रिकोफ्टको क्षेत्रीय कार्यक्रमको अद्यावधिक
श्री के. निकल्सनले जन, बजार र वनसम्बन्धी क्षेत्रीय कार्यक्रमको अवधारणापत्रको सङ्क्षिप्त प्रस्तुति दिए। उनले सबैलाई दिइएका मस्यौदा हयान्डआउट हेर्न अनुरोध गरे। उनले सन् १९९४ देखि रिकोफ्टले रुख र वन पैदावारको बजारीकरणमा क्षेत्रीय तालिम पाठ्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको जानकारी दिए। रिकोफ्टले राष्ट्रिय साझेदारहरूलाई MA&D विधि थप परीक्षण, अनुकूलन र परिमार्जन गर्न सहयोग गरेको छ। एसियामा आईयूसीएनले सन् १९९५ देखि सञ्चालनमा रहेको एनटीएफपी नेटवर्कमार्फत क्षेत्रीय तहमा MA&D विधिको विकासमा सहयोग गरेको छ। उनले सम्बोधन गर्नुपर्ने मुद्दा, कार्यक्रमको दायरा र औचित्य, विद्यमान साझेदारी र पहलमा निर्माण, कार्यक्रम रणनीति र कार्यक्रमको डिजाइनको पनि उल्लेख गरे।
श्री के. निकल्सनले कार्यक्रमको प्रशासन हेर्न एजीले सदस्यहरूमध्येबाट एउटा समन्वयकारी संस्था मनोनयन गर्न सक्छ कि भनी सबैलाई सोधे। कार्यक्रमको समग्र व्यवस्थापन हेर्न कार्यदल गठन गर्नु उपयोगी हुन्छ कि भनी उनले सोधे।
४. नेपालको एनटीएफपी क्षेत्रमा रणनीतिक अनुसन्धानका आवश्यकता
श्री बी. पी. सुवेदीले नेटवर्कले नेपालको एनटीएफपी क्षेत्रमा रणनीतिक अनुसन्धानका आवश्यकता निर्धारण गर्न सक्छ कि भनी समूहलाई सोधे। विद्यमान ज्ञानको समीक्षा, अनुसन्धान क्षेत्र पहिचान र प्राथमिकता निर्धारणमा ठूलो समय लाग्ने भएकाले बैठकले कार्यदल गठन गर्ने निर्णय गर्यो। कार्यदलले अनुसन्धान आवश्यकताको प्राथमिकीकरणको जटिल मुद्दामा काम गर्नेछ, एनटीएफपी क्षेत्रमा अनुसन्धानको समग्र विचार, अवधारणा र दायरा हेर्नेछ र नतिजा अर्को एजी बैठकमा प्रस्तुत गर्नेछ। कार्यदलमा निम्न सदस्य थिए:
५. एनएनएन न्युजलेटरको आगामी अङ्कका लागि योगदान
श्री बी. पी. सुवेदीले मार्च २००० मा प्रकाशन हुने एनएनएन न्युजलेटरको आगामी अङ्कका लागि सामग्री (लेख, समाचार आदि) योगदान गर्न अनुरोध गरे। बुझाउने अन्तिम मिति फेब्रुअरी १५, २००० हो।
6. सियान Workshop
श्री बी. पी. सुवेदीले तेस्रो दक्षिण तथा पूर्वी एसियाली देश एनटीएफपी नेटवर्क (सीन) कार्यशाला अप्रिल ८–९, २००० मा हुने जानकारी सबै सदस्यलाई दिए। इच्छुक व्यक्ति र संस्थाले वन अध्ययन संस्थान, पोखरा वा अन्य सहकार्य संस्थासँग सम्पर्क गर्न सक्छन्।
७. अर्को बैठकको सम्भावित मिति र एजेन्डा
अर्को एनएनएनएजी बैठक अप्रिल २४, २०००, सोमबार दिउँसो १:०० बजे सेसीमा हुनेछ। सेसीकी सुश्री जेनी बर्जरोनले बैठकको अध्यक्षता गर्नेछिन्।
