एसिया नेटवर्क फर सस्टेनेबल एग्रिकल्चर एन्ड बायोरिसोर्सेस (एन्साब) ले मार्च १५, २०१४ मा नेपाल एनटीएफपी नेटवर्क (एनएनएन) को ३६औँ साझेदारी बैठक निम्न एजेन्डासहित आयोजना गर्यो:
मुख्य एजेन्डा • एकीकृत, सघन र जलवायुमैत्री भूउपयोग दिने एनटीएफपी उद्यम र सहयोगका विकल्पको प्राथमिकीकरणबारे प्रस्तुति र छलफल • सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहमा वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन (ईआईए)/प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण (आईईई) सम्बन्धी व्यवस्थाबारे छलफल
अन्य एजेन्डा • सहभागी संस्था र व्यक्तिहरूले एनटीएफपी क्षेत्रका गतिविधि र कार्यक्रम साझा गर्ने • आगामी एनएनएन बैठकको सम्भावित एजेन्डा पहिचान
१. परिचय सत्र एन्सावका कार्यक्रम व्यवस्थापक पुष्पलाल घिमिरेले सहभागीहरूलाई स्वागत गर्दै बैठकको एजेन्डाबारे जानकारी दिए। सहभागीहरूले मूल्यवान सुझाव र विचार दिने अपेक्षा गर्दै उनले नेटवर्कले देशमा समुदायमा आधारित उद्यम विकासका लागि ठोस नतिजा दिन सकोस् भन्ने कामना गरे। उनको अनुरोधमा सहभागीहरूले आफ्नो सङ्क्षिप्त परिचय दिए।
एनएनएनका संयोजक तथा एन्सावका कार्यकारी निर्देशक डा. भीष्मप्रसाद सुवेदीले एनएनएनको सङ्क्षिप्त परिचय दिए। सन् १९९५ मा स्थापना भएदेखि एनएनएन समुदाय, व्यवसाय, दाता, वातावरणविद् र सरकारी प्रतिनिधिहरूको मञ्चका रूपमा देशमा प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापनबारे छलफल गर्दै र मिलेर काम गर्दै आएको छ। एनएनएनमा ५० संस्थागत र २५० व्यक्तिगत सदस्य छन्। नेटवर्कका गतिविधिले ज्ञान र सूचना साझेदारी, एनटीएफपी क्षेत्रका पात्रबीच सहकार्य र प्रयासको दोहोरोपन घटाउन योगदान दिएका छन्। गम्भीर छलफलमार्फत एनएनएनले तालिम, बजारीकरण, नीति समीक्षा जस्ता केही रणनीतिक एनटीएफपी प्रवर्द्धन हस्तक्षेप बिन्दु पहिचान गरेको छ, जुन विभिन्न संस्थाले सम्बोधन गरिरहेका छन्।
२. एकीकृत, सघन र जलवायुमैत्री भूउपयोग दिने एनटीएफपी उद्यम र सहयोगका विकल्पको प्राथमिकीकरणबारे प्रस्तुति र छलफल
डा. सुवेदीले सामाजिक-आर्थिक प्रभाव र एकीकृत, सघन तथा जलवायुमैत्री भूउपयोगमा सबैभन्दा बढी योगदान दिने सबैभन्दा सम्भावनायुक्त एनटीएफपी उद्यम विकल्पको मूल्याङ्कन गर्ने र तिनका सहयोग गतिविधि तर्जुमा गर्नेबारे प्रस्तुति दिए। प्रस्तुति एन्सावले हालै विकास र अध्ययन गरेको विधिगत संरचना (तालिका १), प्राथमिकता प्राप्त एनटीएफपी उद्यमको नतिजा (तालिका २) र सहयोग गतिविधिमा केन्द्रित थियो।
तालिका १: विधिगत संरचना
विधिगत संरचनाका आधारमा २२ जिल्ला – पश्चिम तथा मध्य मध्यपहाडी क्षेत्रका २० जिल्ला र दुई हिमाली जिल्ला (दोलखा र सिन्धुपाल्चोक) को मध्यपहाडी भाग – विचार गरिए। निम्न मापदण्डपछि आठ उद्यम विकल्प छोट्याइए:
तालिका २: छोट्याइएका उद्यम विकल्प
औद्योगिक वृद्धिको सम्भावना र साना किसानका लागि आम्दानीको सम्भावनाका आधारमा आकर्षकता नक्साङ्कन गरी उद्यमको प्रारम्भिक छनोट गरियो। आठमध्ये चार उद्यम आकर्षक क्षेत्रमा परेको पाइयो (तालिका ३)।
तालिका ३: उद्यमको आकर्षकता
आम्दानीको सम्भावना
उच्च
हस्तनिर्मित कागज उद्यम
सुगन्धित तेल उद्यम
अलैँची उद्यम
बायोमासमा आधारित ऊर्जा उद्यम
पारिस्थितिक प्रणालीमा आधारित खेती उद्यम
मध्यम
फलफूलजन्य रुख बाली उद्यम
औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पति उद्यम
न्यून
गम र रेजिन उद्यम
न्यून
मध्यम
उच्च
औद्योगिक वृद्धिको सम्भावना
लैङ्गिकता, खाद्य सुरक्षा, ऊर्जा सुरक्षा, जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरण र अनुकूलन, जैविक विविधता, माटोको उर्वराशक्ति र नाइट्रोजन आगतमा उद्यमको योगदान/प्रभावको एकीकृत प्रभाव अङ्कनका आधारमा अन्तिम छनोट गरियो। अङ्कका आधारमा शीर्ष दुई उद्यम – बायोमासमा आधारित ऊर्जा उद्यम र पारिस्थितिक प्रणालीमा आधारित खेती उद्यम – सहयोग विकल्प तर्जुमाका लागि अन्तिम रूपमा छनोट गरिए।
सङ्क्षिप्त सन्दर्भ, मुद्दा र चुनौतीलाई ध्यानमा राखेर उद्यमका लागि आवश्यक सहयोगका विकल्प अन्तिम रूपमा तर्जुमा गरिए। यी दुई उद्यमका लागि सिफारिस गरिएका सहयोग गतिविधि तालिका ४ मा प्रस्तुत छन्।
तालिका ४: प्राथमिकता दिइएका सहयोग विकल्प
बायोमासमा आधारित ऊर्जा उद्यम
पारिस्थितिक प्रणालीमा आधारित व्यावसायिक खेती उद्यम
प्रस्तुतिपछि छलफल भयो, जसमा सहभागीहरूले प्रस्तुतिको दृष्टिकोण र नतिजाबारे छलफल गरे। सहभागीहरूले दृष्टिकोण राम्ररी विकसित भएको र कार्यक्रम तर्जुमा तथा कार्यविधिमा अपनाउन सकिने बताए। सहभागीहरूले एनटीएफपी उद्यमलाई दिन सकिने केही सहयोग उपायबारे आफ्ना अनुभव पनि साझा गरे। प्रविधि, बजार र अनुकूल वातावरणमा अनुसन्धान तथा विकास (R&D) सबैभन्दा आवश्यक सहयोगका रूपमा उल्लेख गरियो। अनुसन्धानलाई प्रोत्साहन दिन सहयोग र अनुसन्धानको व्यावसायीकरण तथा व्यवस्थितीकरण आवश्यक छ। यस सम्बन्धमा निजी क्षेत्रबाट अनुसन्धानको आवश्यकता पहिचान गर्ने कार्य गर्न सकिन्छ, जुन यस्ता मञ्चमा साझा पनि गर्न सकिन्छ। अन्य सहयोग उपायमा उद्यमलाई व्यावसायिक स्तरमा खेतीका लागि सहायता हुन सक्छ। उत्पादनलाई (कम्तीमा ट्रक लोडको स्तरमा) परिमाणमै उत्पादन गर्ने र ट्रकमा सिल गरेर ढुवानी गर्नाले ढुवानी अवरोध घट्नेछ। कहिलेकाहीँ दाताको सहयोगमा गरिने एनटीएफपीको बृहत् उत्पादनले दिगो बजार मागलाई समेट्न नसक्दा अत्यधिक उत्पादन हुन्छ, जस्तो हाल स्टेभिया र एलोभेरा उपक्षेत्रमा देखिएको छ। यस सन्दर्भमा, एनटीएफपीको खेती र उत्पादन अघि उत्पादनको सम्भाव्यता अध्ययनमा सहयोग सुनिश्चित गरिनुपर्छ। एनटीएफपी उद्यमका लागि अन्य सहयोग विकल्पमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा निरन्तर माग पाउन एकरूप गुणस्तर र गुणस्तर नियन्त्रण, प्रमाणीकरण तथा उत्पादनको प्रामाणिकता र वैधतामा सहयोग हुन सक्छ।
३. सहभागी संस्था तथा व्यक्तिहरूद्वारा एनटीएफपी क्षेत्रका गतिविधि साझेदारी
प्रस्तुति र छलफलपछि साझेदारी सत्र भयो, जसमा सहभागी संस्था र व्यक्तिहरूले एनटीएफपी क्षेत्रमा आफ्ना हालका गतिविधि साझा गरे।
कृषि–उद्यम केन्द्र/नेपाल उद्योग वाणिज्य महासङ्घ का दुई परियोजना – हिमाली (हिमाली) र हभाप (हभाप) – ले जैविक विविधता संरक्षण गर्दै समुदायको जीविकोपार्जन सुधार गर्न एनटीएफपीमा सम्भावना रहेको पहिचान गरेका छन्। हिमालीले किसान समूहलाई उद्यम विकासका लागि ८० प्रतिशतसम्म अनुदान दिइरहेको छ। वस्तु सङ्घ, नेपाल उद्योग वाणिज्य महासङ्घ र परियोजना व्यवस्थापन एकाइ (पीएमयू) ले उपभोक्ता समूहलाई व्यवसाय योजना तयार गर्न सहयोग गरिरहेका छन्।
एसएनभीले (जडीबुटी तथा एनटीएफपी व्यापार नीतिले पहिचान गरे जस्ता) प्राथमिकता प्राप्त वस्तुभन्दा बाहिर पनि एनटीएफपी क्षेत्र प्रवर्द्धन गर्दै आएको छ र हाल कुरिलो, एलोभेरा र पुदिना, युकलिप्टस तथा सिट्रोनेला जस्ता सुगन्धित तेल लगायतका एनटीएफपीमा काम गरिरहेको छ।
हिमालयन न्याचुरल्सले वन क्षेत्रलाई ऊर्जा क्षेत्रसँग जोड्ने अवसर खोजिरहेको छ। हाल समुदाय तहमा जैविक ब्रिकेट उत्पादनमा संलग्न छ र सहरी बजार केन्द्रमा उत्पादन बजारीकरण गरिरहेको छ। समुदाय र बजारीकरण कम्पनीबीच निष्पक्ष लाभ बाँडफाँड संयन्त्र स्थापना गरिएको छ।
वन अध्ययन संस्थान, पोखराले एनटीएफपीमा आधारित सङ्ग्रहालय स्थापना गरेको छ र सूचना प्रसारमा सहयोग गर्दै आएको छ। सरकारसँगको समन्वयमा यस क्षेत्रमा अनुसन्धान गतिविधि बढाउने काममा संस्था संलग्न छ।
नेपाल सरकारको वनस्पति स्रोत विभाग (वनस्पति स्रोत विभाग) ले नेपालमा वनस्पति स्रोतको अनुसन्धान र विकासको क्षेत्रमा सेवा सञ्चालन र प्रदान गर्दै आएको छ। अनुसन्धान पक्ष सक्रिय छ र यसले स्रोत सर्वेक्षण, वनस्पति सामग्री सङ्कलन र नमुना संरक्षण, औषधीय, सुगन्धित र अन्य मूल्यवान वनस्पति उपयोगका लागि रासायनिक र जैविक अनुसन्धान, तथा आर्थिक महत्त्वका वनस्पतिको जैवप्रविधि अनुसन्धान, सुधार र प्रवर्द्धन गर्दै आएको छ।
नेपाल जडीबुटी तथा जडीबुटीजन्य उत्पादन सङ्घ (नेहपा) ले नेपालमा सामान्यतया व्यापार हुने औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पतिको अभिलेखीकरण गरेको छ र निजी क्षेत्रको दृष्टिकोणमा केन्द्रित एनटीएफपी/एमएपी व्यवसाय प्रवर्द्धन रणनीति (२०१२–२०१६) विकास गरेको छ।
इकार्ड्सले ज्ञान साझेदारी र एनटीएफपीसम्बन्धी गतिविधिको गतिशीलताबारे बुझाइ प्रवर्द्धनमा काम गर्दै आएको छ।
नेपाल सरकारको साना तथा मझौला किसानको आय वृद्धि परियोजना (आरआईएसएमएफपी) ले मध्यपश्चिम र सुदूरपश्चिम विकास क्षेत्रका उच्च मूल्यका वस्तुमा विविधीकरण गर्ने साना तथा मझौला किसानले सामना गर्ने बजार र व्यावसायिक जोखिम घटाउन काम गर्दै आएको छ।
डब्ल्यूडब्ल्यूएफ नेपालले नेपालका हिमाली क्षेत्रमा एनटीएफपी/एमएपीको दिगो सङ्कलनका मुद्दा सम्बोधन गर्दै आएको छ र प्राथमिकता प्राप्त प्रजातिबारे सङ्क्षिप्त जानकारी उपलब्ध गराउन काम गर्दै आएको छ।
रिम्सले सामुदायिक वन, उद्यमशीलता विकास, नीतिगत पैरवी र सामाजिक न्यायको क्षेत्रमा अनुसन्धान तथा विकास परियोजना सञ्चालन गर्दै आएको छ।
सरकारको वन विभागको एनटीएफपी शाखाले देशमा एनटीएफपीको ढुवानी अवरोध र बाधा घटाउने काम गर्दै आएको छ। हालै उत्पादन स्रोतमै सिल गरेर गन्तव्यमा खोल्ने व्यवस्था गरिएको छ। आय आर्जनका लागि एनटीएफपीको सम्भावना र एनटीएफपी उद्यमको सहज सञ्चालनबारे पनि अध्ययन गर्दै आएको छ।
४. सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहमा ईआईए/आईईई सम्बन्धी व्यवस्थाबारे छलफल
सामुदायिक वनसम्बन्धी ईआईए/आईईई को विषयमा वातावरण संरक्षण नियमावली (१९९७) मा हालै भएको संशोधनबारे सङ्क्षिप्त छलफल भयो। यस संशोधनपछि ५०० हेक्टरसम्मका सामुदायिक वनको कार्ययोजना तयार गर्दा आईईई/ईआईए को व्यवस्था छैन; ५०० देखि ७५० हेक्टरसम्मका सामुदायिक वनका लागि आईईई र ७५० हेक्टरभन्दा बढीका लागि ईआईए को व्यवस्था छ। आईईई/ईआईए को सीमा बढाउनाले सामुदायिक वन हस्तान्तरण र यी वनका स्रोतबाट सामुदायिक उद्यम स्थापनामा केही सकारात्मक प्रभाव परे पनि, आईईई/ईआईए को सट्टा एनटीएफपीको सूचीकरणबाट सञ्चालन योजना तयार गरी सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहको सञ्चालन योजनामा समावेश गर्ने बुझाइ सहभागीहरूमा थियो। सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहको सञ्चालन निर्देशिकाले वैज्ञानिक सूचीकरण प्रक्रियासहित आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय तत्त्वलाई पहिल्यै विचार गरेको छ र यो दिगो वन व्यवस्थापनको औजारका रूपमा काम गर्छ; सामुदायिक वन सूचीकरणको विद्यमान व्यवस्थाले पनि आईईई/ईआईए का अधिकांश आवश्यकता विचार गर्छ। त्यसैले प्रक्रियालाई प्रभावकारी र कम कर्मचारीतन्त्रीय बनाउन सामुदायिक वन र आईईई/ईआईए का अभ्यास र प्रक्रियामा तालमेल आवश्यक छ।
५. आगामी एनएनएन बैठकको एजेन्डा पहिचान
आगामी एनएनएन बैठकका लागि सहभागीहरूले पहिचान गरेका केही सम्भावित एजेन्डा:
सहभागीहरूले एनएनएन मञ्चमा छलफल गर्न उपयुक्त ठानेमा अन्य एजेन्डा पनि सुझाव दिनेछन्। एनटीएफपीबारे महत्त्वपूर्ण सूचना र अनुसन्धान साझा गर्न चाहेमा पनि एजेन्डा प्रस्ताव गर्न सकिनेछ।
६. समापन
वनस्पति स्रोत विभागका महानिर्देशक डा. अन्नपूर्णानन्द दासले समापन मन्तव्य दिए। उनले चुनौतीलाई टुक्रा–टुक्रामा सामना गर्नुभन्दा समग्र रूपमा पहिचान र सम्बोधन गर्नुपर्ने बताए। उनले सबै सहभागीलाई सक्रिय सहभागिताका लागि धन्यवाद दिँदै बैठक समापन भएको घोषणा गरे।
सहभागीहरूको सूची
सहभागी
संस्था
1
Dr. Annapurna N. Das
वनस्पति स्रोत विभाग
2
Prof. Abhoy Kumar Das
एनएफए
3
Dr. Namrata Singh
Ministry of Agriculture Development
4
प्रदीप महर्जन
कृषि–उद्यम केन्द्र/नेपाल उद्योग वाणिज्य महासङ्घ
5
Dr. Bhishma P. Subedi
एन्साब
6
Basant Pant
इसिमोड
7
Reshna Udas
लि–बर्ड
8
Gopal Ghimire
ई–कार्ड्स Nepal
9
Dhan Rai
डब्लूडब्लूएफ
10
Brahma Dhoj Gurung
Rupantaran Nepal
11
Govinda Paudel
फरेस्ट एक्सन
12
Hem Raj Bist
वन विभाग
13
Shiva Adhikari
रिम्स नेपाल
14
Sunita Dhungana
वन अध्ययन संस्थान, पोखरा
15
गोविन्द घिमिरे
नेहपा
16
सुशील ज्ञवाली
हिमालयन न्याचुरल्स
17
Hari Chandra Poudyal
Discover Nepal Exports
18
Kabir Ratna Sthapit
एन्साब
19
Binod Basnet
राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष
20
Bishu Tripathi
रिम्स नेपाल
21
खिलेन्द्र गुरुङ
एचबीटीएल/एसबीटीजी
22
Puspa L. Ghimire
एन्साब
23
Dr. Kalyan Gauli
एन्साब
24
Sudarshan C. Khanal
एन्साब
25
Sita Ram Dahal
एनटीएफपीआर
26
Anil Shrestha
एसएनभी Nepal
27
Deepika Adhikari
एन्साब
28
Ganesh Raj Acharya
एन्साब
29
Yubaraj Subedi
एन्साब
30
Dr. Shruti Mishra
एन्साब
