मार्च ०६, २००९ एन्साब बैठक कक्ष
एजेन्डा साना तथा मझौला वन उद्यम (एसएमएफई) नेपालमा ग्रामीण जीविकोपार्जन र गरिबी न्यूनीकरणका महत्त्वपूर्ण माध्यम हुन् र ती एनटीएफपी/वनसम्बन्धी गतिविधिका अभिन्न अङ्ग हुन् भन्ने तथ्यलाई ध्यानमा राख्दै बैठकका मुख्य एजेन्डा यी थिए:
I. परिचय एन्सावका कार्यकारी निर्देशक डा. भीष्मप्रसाद सुवेदीको सङ्क्षिप्त स्वागत मन्तव्यबाट बैठक सुरु भयो। डा. सुवेदीले बैठकका उद्देश्यबारे जानकारी दिँदै सबै सहभागीलाई तय गरिएका उद्देश्य हासिल गर्न मूल्यवान सुझाव र विचार दिन अनुरोध गरे। उनले एसएमएफई विकासमा सरकारी कार्यक्रम, बजार र सेवाप्रदायकको महत्त्वमा जोड दिए।
परिचयपछि सहभागीहरूले निमोनियाका कारण हालै निधन भएका नेपाल सिस्टेमेटिक इन्डस्ट्रियलाइजेसन (सिओन) का अध्यक्ष स्वर्गीय श्री भवेश्वर दासलाई श्रद्धाञ्जली दिए। श्री दास एनएनएनका सक्रिय सदस्य थिए र सुरुदेखि नै मञ्चमा योगदान दिँदै आएका थिए। एनएनएनमा उनको योगदान उल्लेखनीय थियो र यसको विकासमा उनको कमी सधैँ खट्किनेछ।
II. पृष्ठभूमि डा. सुवेदीले विश्वका करिब २५ प्रतिशत वन (३७.७ करोड हेक्टर) समुदायद्वारा व्यवस्थापन भइरहेको बताए। विश्वव्यापी रूपमा करिब १३० अर्ब अमेरिकी डलरबराबर मूल्य अभिवृद्धि भइरहेको छ र नेपालमा यो आँकडा अनुमानित रु २.५ अर्ब (३.१२५ करोड अमेरिकी डलर) पुग्छ। तैपनि वन क्षेत्रमा करिब ४२ अर्बको गुमेको अवसर विद्यमान छ। एफएओका अनुसार “विकासशील” विश्वका ८० प्रतिशत जनसङ्ख्याले आफ्ना स्वास्थ्य र पोषणका केही आवश्यकता पूरा गर्न एनटीएफपी प्रयोग गर्छन् र एनटीएफपीको विश्वव्यापी व्यापारको अनुमानित कुल मूल्य करिब ११ अर्ब अमेरिकी डलर छ।
नेपालमा ४० प्रतिशतभन्दा बढी जनसङ्ख्या सामुदायिक वन (CF) मा संलग्न छ र तिनमध्ये करिब ५० प्रतिशत उद्यम र २५ प्रतिशत वन व्यवस्थापनमा संलग्न छन्। यी तथ्याङ्कले नेपालमा एसएमएफई विकासको ठूलो सम्भावना देखाउँछन्, तर पनि हामी नतिजा हासिल गर्न र नेपालमा एसएमएफई को अपेक्षित वृद्धि देख्न असमर्थ छौँ। यसले वनमा निर्भर जनताको जीविकोपार्जन सुधारका लागि उद्यम विकास र संरक्षणलाई एकीकृत गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाउँछ।
III. छलफल माथि उल्लिखित दुई मुख्य एजेन्डामा छलफल भयो।
एजेन्डा १: नेपालमा एसएमएफई ले सामना गरेका चुनौती र अवरोधबारे छलफल
एसएमएफई विकासमा सरकारी कार्यक्रम, बजार र सेवाप्रदायकको महत्त्व महसुस गर्दै एसएमएफई ले सामना गरेका चुनौती र अवरोध लगायतका प्रमुख मुद्दा तीन वर्गमा पहिचान गरिए। यी मुद्दामा छलफल गर्न सहभागीहरूलाई (व्यक्तिगत रुचि अनुसार) तीन उपसमूहमा विभाजन गरियो। प्रत्येक समूहका सहभागीको सूची अनुसूची १ मा संलग्न छ।
क. सेवासम्बन्धी बाधासँग जोडिएका मुद्दा: समूह छलफलबाट निम्न मुद्दा पहिचान गरिए र ती पार गर्न सिफारिस गरिए।
बजारबारे बुझाइको अभाव: सरोकारवालाहरूमा बजारबारे स्पष्ट बुझाइको अभाव छ। बजार के हो र ठ्याक्कै के माग गर्छ भन्ने पहिले बुझ्नुपर्छ। बजार माग र आवश्यकताले बनेको हुन्छ र त्यसैले सेवा पनि त्यही अनुसार दिइनुपर्छ भन्ने बुझ्नु महत्त्वपूर्ण छ। गुणस्तर नियन्त्रण तथा सुनिश्चितता, उत्पादन प्रमाणीकरण, उत्पादन डिजाइन र प्याकेज जस्ता सामान्य आवश्यकता दीर्घकालमा टिक्न सम्पूर्ण बजार प्रणालीभित्र राम्ररी समाहित हुनुपर्छ।
प्रविधिको अभाव: एसएमएफई को वृद्धिमा प्राविधिक सेवा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। प्रशोधन, उत्पादन, आगत आपूर्ति आदि एसएमएफई का अभिन्न अङ्ग हुन् र त्यसैले तिनको सहज सञ्चालनका लागि राम्ररी सुसज्जित र अद्यावधिक प्रविधि चाहिन्छ। वनस्पति स्रोत विभाग (वनस्पति स्रोत विभाग) र नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (एनएआरसी) जस्ता केन्द्रीय संस्था प्राविधिक सेवाले सुसज्जित छन् र आवश्यक प्रविधिमा पहुँचका लागि उद्यम र यी संस्थाबीच समन्वय आवश्यक छ।
मानव संसाधनको अभाव: एसएमएफई को सञ्चालनका लागि आवश्यक प्राविधिक सेवा दिन वा सम्हाल्न पर्याप्त विशेषज्ञता छैन। प्राविधिक सञ्चालनबारे ज्ञान हासिल गर्न थप जनशक्तिलाई तालिम दिनुपर्छ।
सिफारिस
ख. बजार व्यवस्थासँग जोडिएका मुद्दा: समूह छलफलबाट निम्न मुद्दा पहिचान गरिए र ती पार गर्न सिफारिस गरिए।
गुणस्तर सुनिश्चितताको अभाव: गुणस्तर उत्पादक तहमा मात्र नभई उद्यमी र उपभोक्ता तहमा पनि सुनिश्चित गरिनुपर्छ।
न्यून उत्पादन क्षमता: उत्पादन क्षमता बढाउन किसानको ज्ञान र सीपलाई उत्पादन तथा समूह बजारीकरण दुवै गतिविधिमा उपयोग गरिनुपर्छ।
बजारबारे बुझाइको अभाव: सम्पूर्ण बजार प्रणालीबारे बजारका पात्रहरूले राम्ररी बुझ्नुपर्छ। बजारका पात्रहरूमा बजार ज्ञान सीमित देखिन्छ। त्यसैले उपक्षेत्रका मुख्य पात्रहरूबीच विद्यमान र उदीयमान बजार प्रणालीबारे साझा बुझाइ आवश्यक छ।
कमजोर पूर्वाधार: उद्यमलाई बजारसँग जोड्ने प्रमुख तत्त्वमध्ये एक सडक हो। नेपालका अधिकांश ग्रामीण जिल्लामा यस्ता आधारभूत पूर्वाधारको अभाव छ। एसएमएफई को राम्रो बजार सम्बन्धका लागि यी सेवा सुधार गरिनुपर्छ।
सीमित लगानी क्षमता: हाम्रो सन्दर्भमा वित्त, मानव संसाधन र प्रविधिका रूपमा लगानीको अभाव छ। प्रमाणीकरण (वन वा उत्पादन), प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण (आईईई), वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन (ईआईए) जस्ता केही कानुनी आवश्यकता वा मापदण्डका लागि ठूलो वित्तीय, प्राविधिक र मानव संसाधन चाहिन्छ। त्यसैले यस्तो लगानी क्षमता भएका संस्था पहिचान गर्ने प्रयास गरिनुपर्छ।
कमजोर बजार सूचना: उद्यमी र अन्य सरोकारवालामा बजारबारे चेतनाको अभाव छ। यसलाई पार गर्न एफएम, टेलिभिजन र पत्रपत्रिका जस्ता विभिन्न माध्यमबाट बजार सूचना प्रणाली (एमआईएस) बारे चेतना जगाउन सकिन्छ। एसएमएफई को वृद्धिका लागि एमआईएसको नियमित अद्यावधिक र सूचना आवश्यक छ, त्यसैले सम्बन्धित सरोकारवालासमक्ष एमआईएस पुर्याउने प्रयास पनि गरिनुपर्छ।
कमजोर मूल्य निर्धारण प्रणाली: बजारका पात्रहरूमा मूल्य निर्धारण प्रणालीबारे स्पष्टताको अभाव देखिन्छ। प्याकेज डिजाइन गर्दा उत्पादनका विशिष्ट विशेषता विचार गरिनुपर्छ र उजागर गरिनुपर्छ। उदाहरणका लागि, यार्सागुम्बा, ओखर, एलोभेरा आदि उत्पादनका सांस्कृतिक, क्षेत्रीय र भौगोलिक विशेषता राम्ररी बुझेर तिनका फाइदा देखाउँदै बजारीकरण गरिनुपर्छ। बजार मूल्य निर्धारण गर्दा भौगोलिक ब्रान्डिङलाई पनि प्रोत्साहन गरिनुपर्छ। उदाहरणका लागि, सल्यानको टिमुर उत्कृष्ट गुणस्तरको भनिने भएकाले साधारण टिमुरभन्दा बढी मूल्य पाउन सक्छ। त्यसैगरी टिमुरमा सक्रिय तत्त्वको सापेक्षिक मात्रा (जस्तै ३%, ४%, ५%) को आधारमा पनि मूल्य तोक्न सकिन्छ।
सिफारिस
ग. नीति र सरकारी कार्यक्रमसँग जोडिएका मुद्दा: समूह छलफलबाट निम्न मुद्दा पहिचान गरिए र ती पार गर्न सिफारिस गरिए।
नीति कार्यान्वयनको अभाव: एनटीएफपी नीति कार्यान्वयन गर्न मद्दत गर्ने कानुन, सहयोगी रणनीति र निर्देशिका जस्ता बलिया कानुनी आधार भए पनि यो अहिलेसम्म पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन भएको छैन। यसले नीति कार्यान्वयनमा रहेको खाडल देखाउँछ, जसले एनटीएफपी उपक्षेत्रको वृद्धि र विकासमा बाधा पुर्याइरहेको छ।
एनटीएफपी राष्ट्रिय योजनाको अभाव: सरकारले एनटीएफपी राष्ट्रिय कार्यान्वयन योजना बनाउनुपर्ने भए पनि यो अहिलेसम्म तर्जुमा भई व्यवहारमा ल्याइएको छैन। यसले एनटीएफपी राष्ट्रिय योजना तर्जुमा गर्नुपर्ने तत्काल आवश्यकता देखाउँछ।
नीतिमा तालमेलको अभाव: विभिन्न नीतिबीच विरोधाभासी व्यवस्था छन्। एसएमएफई विकासका लागि औद्योगिक र वन नीतिबीच तालमेल हुनुपर्छ। अधिकांश एसएमएफई वन क्षेत्रभित्र रहेकाले वन र औद्योगिक दुवै नीतिको पालना गर्न बाध्य छन्। यो अभ्यास घटाइनुपर्छ र नीतिको दोहोरोपन सकेसम्म टार्नुपर्छ। सरकारले हाल औद्योगिक नीति पुनरावलोकन गर्ने प्रक्रियामा रहेको उल्लेख गरियो, जसका लागि प्रभावकारी नीतिगत संशोधनका लागि दुवै क्षेत्र (उद्योग र वन) का पात्रहरूसँग परामर्श गरिनुपर्छ।
वाणिज्य खेतीका लागि प्रजाति अनुसार क्षेत्र विभाजन: विशिष्ट प्रजातिको वाणिज्य खेतीका लागि सम्भावित क्षेत्र/ज़ोन पहिचान गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। सम्भावित क्षेत्रमा प्रजातिको वाणिज्य खेतीको सम्भाव्यता पत्ता लगाउन माटोको गुणस्तर, तापक्रम, आर्द्रता आदि विभिन्न कारकको विश्लेषण गर्ने स्कोपिङ गरिनुपर्छ। यसले एनटीएफपीको सम्भावित क्षेत्रमा इष्टतम उत्पादन सुनिश्चित गर्नेछ।
अव्यावहारिक रोयल्टी निर्धारण: एनटीएफपीको हालको रोयल्टी निर्धारण अत्यन्त अव्यावहारिक रहेकाले रोयल्टी तोक्दा व्यावहारिक विचार गरिनुपर्नेमा जोड दिइयो। दोहोरो कर र खेती गरिएका एनटीएफपीको रोयल्टी वृद्धिका मुद्दा पनि नीतिमा राम्ररी समेटिनुपर्छ। दोहोरो करको एक विशिष्ट उदाहरणका रूपमा नेपालगञ्जबाट काठमाडौँ एनटीएफपी ल्याउँदा प्रत्येक नगरपालिकामा कर तिर्नुपर्ने व्यवस्था उल्लेख गरियो। यसले बाटोमा पर्ने प्रत्येक नगरपालिकामा कर चुक्ता गर्नुपर्ने अनावश्यक दबाब सिर्जना गरेको छ। वन विभागले काठको दोहोरो कर हटाइसकेको तर एनटीएफपीमा अझै लागू नभएको उल्लेख गरियो।
अपर्याप्त सहयोगी कार्यक्रम: एसएमएफई को वृद्धिका लागि आवश्यक सेवा सहजीकरण गर्न सरकारबाट कुनै प्रयास भइरहेको छैन भन्ने छलफल भयो। योजनामा लघुवित्त र वित्तीय संस्थामा पहुँच समावेश गरिनुपर्छ र एसएमएफई लाई व्यापार सहयोग सेवा र संस्थागत संरचना निर्माण जस्ता यी सेवासँग जोड्नेमा जोड दिइनुपर्छ।
सिफारिस
एजेन्डा २: ३२औँ एनएनएनको समीक्षा र अद्यावधिक सामुदायिक वनमा आईईई/ईआईए जस्ता नीतिगत मुद्दामा छलफल गर्न अगस्ट २९, २००८ मा भएको ३२औँ एनएनएन बैठकले सामुदायिक वनमा त्यस्ता कानुनी व्यवस्था (आईईई/ईआईए) लागू गर्दा भोग्नुपरेका चुनौती पहिचान र छलफल गरेको थियो। बैठकले आईईई/ईआईए को लागत यसको कार्यान्वयनको प्रमुख चुनौती भएको महसुस गरेको थियो। सामुदायिक वन आफैँमा संरक्षण र जीविकोपार्जन सुधारको अनुकरणीय व्यवस्थापन अभ्यास हो र वातावरण जोगाउन सञ्चालन योजना, व्यवसाय योजना, सूचीकरण आदि पर्याप्त औजार यसमा छन् भन्ने छलफल भएको थियो। ईआईए/आईईई लागू गर्नु समुदायमाथि थप भार हो, किनकि यसमा उल्लेख्य वित्तीय र प्राविधिक विशेषज्ञता भएका मानव संसाधन चाहिन्छ।
त्यसैले सामुदायिक वनमा आईईई/ईआईए को प्रभावको थप विश्लेषण गर्न कार्यदल गठन गरियो। कार्यदलले शृङ्खलाबद्ध बैठकपछि यी नीतिले सिर्जना गरेका हालका समस्या सम्बोधन गर्न ईआईए/आईईई मा थप संशोधन आवश्यक रहेको निष्कर्ष निकाल्यो। नीतिका केही प्रमुख मुद्दामा: स्थानीय समुदायमाथि अनुचित आर्थिक दबाब, नीति संशोधन गर्दा सरोकारवालासँग परामर्शको अभाव, स्रोत व्यवस्थापन प्रक्रियाको दोहोरोपन र नीति स्वयंमा स्पष्टताको अभाव थिए। यी मुद्दालाई ध्यानमा राखेर सम्बन्धित निकायमा (आईईई/ईआईए) नीतिगत सिफारिस प्रस्ताव पेस गर्ने निर्णय गरियो। माथि उल्लिखित सबै मुद्दा समेटेर नीतिगत सिफारिस प्रस्ताव तयार गरिएको थियो। यस बैठकले ती मुद्दामा छलफल गरी वातावरण, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय, वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालय र वन विभाग, उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय र अन्य सम्बन्धित संस्था जस्ता सम्बन्धित निकायमा नीति समीक्षा प्रस्ताव पेस गर्न सहमति जनायो।
अनुसूची १: प्रत्येक समूहका सहभागीको नामावली:
समूह क – नीति
१. श्री प्रकाश सायमी, वन विभाग, महाशाखा प्रमुख, सामुदायिक वन महाशाखा
२. डा. ऋषि आर. कोइराला, NHRC, कार्यकारी व्यवस्थापक
३. डा. निर्मल भट्टराई, इसिमोड, एमएपी विशेषज्ञ
४. श्री पुष्पराज श्रेष्ठ, वनस्पति स्रोत विभाग, उपमहानिर्देशक
५. श्री राजबहादुर श्रेष्ठ, मेडेप, एमईएस
६. श्री पङ्कज कुमार दास, एचएनसीसी, कार्यक्रम अधिकृत
७. डा. भीष्मप्रसाद सुवेदी, एन्साब, कार्यकारी निर्देशक
समूह ख – बजार
८. श्री शरद राई, प्र्याक्टिकल एक्सन, वरिष्ठ परियोजना अधिकृत
९. श्री कर्मा भुटिया, द माउन्टेन इन्स्टिच्युट, एनटीएफपी अधिकृत
१०. श्री हरि बस्तोला, सेसी कन्ट्री प्रतिनिधि
११. श्री नानेन्द्रनाथ तिवारी, आयुर्वेद क्याम्पस, प्राध्यापक
१२. सुश्री इन्द्रमती मोक्तान, फेकोफन, सदस्य
१३. सुश्री रिजुता शर्मा, एन्साब, सञ्चार अधिकृत
समूह ग – सेवा
१४. श्री मार्टिन डिएज, हेल्भेटास, अन्तर्राष्ट्रिय कार्यक्रम सल्लाहकार
१५. श्री नरेन्द्र रैसैली, विनरक इन्टरनेसनल, तालिम कार्यक्रम संयोजक
१६. श्री विजय स्थापित, आईडीई नेपाल, संयोजक
१७. सुश्री रुद्रिक्षा आर. पराजुली, एनएससीएफपी, परियोजना व्यवस्थापक
१८. श्री गोविन्द पौडेल, नेपाल फरेस्ट एसोसिएसन, कार्यक्रम व्यवस्थापक
१९. श्री साहस मान श्रेष्ठ, वन अनुसन्धान तथा सर्वेक्षण विभाग, महानिर्देशक
२०. श्री हिमलाल श्रेष्ठ, काठमाडौँ फरेस्ट्री कलेज, प्रध्यापक
२१. श्री विष्णु भण्डारी, आईयूसीएन नेपाल, सीटीए
२२. श्री मणिराम बन्जाडे, फरेस्ट एक्सन, थिम लिडर
२३. श्री विजेन्द्र पी. सिंह, ह्यान्डपास, साधारण सदस्य
२४. श्री शिवशङ्कर पाण्डे, एन्साब, व्यवस्थापक – प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापन
२५. श्री नवराज पन्त, एन्साब, उद्यम विकास अधिकृत
२६. सुश्री सोनी बराल, एन्साब, प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापन अधिकृत
२७. श्री किरण तिमल्सिना, एन्साब, व्यवस्थापक – एआरसी
