Hotel Sunset View
९ फेब्रुअरी २००५
बैठकको एजेन्डा:
सहभागीहरूको सूची:
1.
श्री भैरव रिसाल , नेफेज
14.
Dr. Damodar P. Parajuli, वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालय
2.
Mr. M.R. Shakya, कृषि–उद्यम केन्द्र
15.
Mr. Man Pd. Khatri, एचजेएसएस
3.
Mr. Bhishma P. Subedi, एन्साब
16.
श्री इन्दुविकल सापकोटा, एन्साब
4.
श्री नवीन सुवेदी, एन्साब
17.
Mr. Roy Bdr. Shrestha, मार्मसाप
5.
डा. उदयराज शर्मा, एचएनसीसी
18.
Mr. Ram C. Joshi, J.B.K.
6.
Mr. Amrit Lal Joshi, नार्मसाप
19.
श्री रामहरि सुवेदी , एन्साब
7.
Mr. Bhim Pd. Shrestha, फेकोफन
20.
Ms. Pratibha Bangdel, एन्साब
8.
Ms. Mira Adhikari, एलएफपी
21.
श्री भवेश्वर दास, सिओन
9.
Mr. Dyutiman Chaudhary, इसिमोड
22.
Mr. Prem Tiwari , जीएसी
10.
श्री प्रदीपजङ्ग पाण्डे, नेपाल उद्योग वाणिज्य महासङ्घ
23.
Mr. Rajiv Pradhan, बीडीएस–म्याप्स
11.
Mr. Dina Mani Pokharel, Action Aid Nepal
24.
Mr. Rana B. Rawal , बीआईआरडी
12.
श्री पर्वत गुरुङ , एचबीटीएल
25.
सुश्री शोभा अधिकारी, एन्साब
13.
श्री दिनेश पौडेल, एनएससीएफपी
बैठकको सारांश
बैठकको छलफल बजार सूचना सेवा (एमआईएस) कार्यक्रमका गतिविधि, उद्देश्य र नतिजा तथा जडीबुटी तथा एनटीएफपी समन्वय समिति (एचएनसीसी) को प्रभावकारी सञ्चालनमा केन्द्रित रह्यो। बजार सूचना सेवाको प्रभावकारिता महसुस गर्न सहभागीहरू उत्साहित थिए। एमआईएसको भौगोलिक कभरेज विस्तार, स्थानीय तहका लागि सूचना अनुकूलन, नेटवर्क स्थापना, बजार सूचना प्रसारका लागि उत्पादन (एनटीएफपी/एचभीसी) को सङ्ख्या वृद्धि, बजार र बजार मूल्यमा वृद्धि बैठकमा साझा गरिएका मुख्य उपलब्धि थिए। श्री भीष्म पी. सुवेदीले दार्चुला जिल्लाका समुदायलाई विभिन्न स्थानको यार्सागुम्बाको बजार मूल्य उपलब्ध गराएपछि प्रति केजी यार्सागुम्बाको मूल्य ३०,०००–३५,००० बाट ८०,०००–१,००,००० पुगेको उदाहरण दिए। विश्वसनीय सूचना प्राप्त गर्न, बजारमा सूचनाको उचित प्रयोग गर्न र लक्षित समूहले सेवा पाउन केही कठिनाइ भए पनि सबै सहभागीले एमआईएस सेवालाई अत्यन्त महत्त्वपूर्ण ठाने। सहभागीहरूले बजार सूचना सेवा बढाउन विचार र राम्रा सुझाव दिए। जडीबुटी तथा एनटीएफपी समन्वय समितिको प्रभावकारी सञ्चालनमा पनि विस्तृत छलफल भयो। सहभागीहरूले एनटीएफपी उपक्षेत्रमा डा. उदयराज शर्माले गरेको प्रयासको प्रशंसा गरे र एचएनसीसी लाई संस्थागत र राम्रोसँग सुदृढ गर्नुपर्छ भन्ने साझा आवाज थियो। डा. शर्माले एचएनसीसी लाई स्वायत्त र प्रभावकारी बनाउन सहभागीहरूलाई आफ्नो संस्थाको तर्फबाट सहयोग गर्न अनुरोध गरे; इसिमोड, एसडीसी र नेपाल उद्योग वाणिज्य महासङ्घ का सहभागीले एचएनसीसी को सुदृढीकरणमा सहयोग गर्न आफ्नो रुचि जनाए। त्यसैगरी नार्म्सापले पनि एचएनसीसी को सुदृढीकरणका लागि सहयोगको सन्देश व्यवस्थापन तहमा पुर्याउने रुचि व्यक्त गर्यो। बैठकको अध्यक्षता डा. प्रदीपजङ्ग पाण्डेले गरे र सहजीकरण श्री इन्दुविकल सापकोटाले गरे।
बैठकको उद्देश्य र नेपालमा एनटीएफपी/एचभीसीका लागि एमआईएस
एन्सावका कार्यकारी निर्देशक श्री भीष्म पी. सुवेदीले अघिल्ला एमआईएस गतिविधिलाई पुनरावलोकन गर्दै एमआईएससँग सम्बन्धित उपलब्धि, सिकेका पाठ र हालका गतिविधिको विवरण दिए। बैठकको उद्देश्यमा प्रकाश पार्दै श्री सुवेदीले सहभागीहरूको ध्यान ‘एमआईएस सेवा प्रभावकारी रूपमा कसरी अघि बढ्न सक्छ?’ भन्नेमा तान्यौँ।
हामीले चार वर्षदेखि एमआईएस गतिविधि सञ्चालन गरिरहे पनि स्वतन्त्र र निष्पक्ष बजारतर्फ अघि बढ्न चुनौती कसरी पार गर्ने भन्नेमा अझै चिन्तित छौँ, उनले भने। विश्वभरका मानिसले यस्तै चुनौतीको सामना गर्छन्।
सूचना प्रणालीले मानिसलाई कसरी बढी आर्थिक लाभ दिन मद्दत गरेको उदाहरण दिँदै उनले स्थानीय भाषामा सूचना प्रसार, लक्षित तल्लो तहका जनतालाई पहुँचयोग्य बनाउनु महत्त्वपूर्ण छ भने। आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर हामीले लक्षित समूहमा सूचना पुर्याउने सबैभन्दा उत्तम सम्भावित तरिकाका रूपमा एक–एक र समूह–समूह संयन्त्र स्थापना गर्यौँ। बजार सूचना उत्पादन र प्रसार सेवा २२ प्रजातिबाट ३५ प्रजातिमा विस्तार गरिएको छ र पूर्व र पश्चिममा भौगोलिक रूपमा अनुकूलित गरिएको छ। सामुदायिक वन उपभोक्ता महासङ्घ नेपाल (फेकोफन) र इलाम उद्योग वाणिज्य सङ्घ जस्ता अन्य व्यावसायिक निकायमार्फत बजार सूचनामा पहुँच सुनिश्चित गर्न विभिन्न मोडालिटीका रूपमा पाइलट गरिएको र यसको प्रभावकारिताका दृष्टिले परीक्षणका रूपमा लागू गरिएको छ। श्री भीष्म पी. सुवेदीले जडीबुटी र गैरकाष्ठ वन पैदावारबारे बजार सूचनामा पहुँच भएपछि एनटीएफपी नेपालगञ्ज र टनकपुर र काठमाडौँ हुँदै समेत सिधै व्यापार भएको उदाहरण दिए।
सन् २००४ मा एमआईएस गतिविधि र एमआईएस सुधारका सुझाव
श्री नवीन सुवेदीले सन् २००४ मा एनटीएफपी/एचभीसीका लागि एमआईएस गतिविधिबारे प्रस्तुति दिए। प्रस्तुतिमा एमआईएस कार्यक्रमका उद्देश्य, कार्यान्वयन मोडालिटी, एमआईएस कसरी काम/सञ्चालन हुन्छ, मुख्य उपलब्धि, चुनौती र अगाडिको बाटो समावेश थिए।
डा. दामोदर पराजुलीले एमआईएस गतिविधिलाई जिविस जस्ता विकेन्द्रीकृत निकायको सहकार्यमा अघि बढाउन सुझाव दिए, जसको जवाफमा श्री भीष्म पी. सुवेदीले यो आवश्यकता पहिल्यै महसुस गरिएको र एन्सावले कार्यक्रम कार्यान्वयन गर्दा ती निकायसँग सहकार्य गरिरहेको सहमति जनाए। बजार सूचना र उपलब्ध बजार मूल्यबीच तालमेलको समस्या जडीबुटी र एनटीएफपी क्षेत्रमा मात्र सीमित छैन भन्ने पनि बैठकमा महसुस गरियो। यो समस्या कृषि क्षेत्रमा उत्तिकै व्यापक छ।
तल्लो तहका जनतासम्म सूचनालाई पूर्ण रूपमा पहुँचयोग्य बनाउनु चुनौती हो। यसका अतिरिक्त, व्यवसायी मूल्य निर्धारणमा सामाजिक रूपमा जिम्मेवार नहुँदासम्म सूचनाको प्रामाणिकताको समस्या रहिरहनेमा बैठक सहमत भयो।
श्री राम सी. जोशीले हामी किन अर्ध–कच्चा पदार्थ तयार गर्नतर्फ काम गर्दैनौँ र लहरा, उकाली आदि जस्ता समुदाय लक्षित पत्रिकामा नीतिगत अद्यावधिक लगायतका अन्य बजारसँग सम्बन्धित सामग्रीमा किन जोड दिँदैनौँ भन्ने चिन्ता उठाए। गलत सूचना दिने व्यवसायीलाई सजाय हुनुपर्छ र समाजप्रति जिम्मेवार हुनेको प्रशंसा गरिनुपर्छ।
डा. उदयराज शर्माले सरकारले कृषि, जडीबुटी र एनटीएफपी उत्पादनको विकासका लागि सहकारी प्रवर्द्धन गर्न प्रयासरत रहेको बताए। हाट बजारले एनटीएफपीसम्बन्धी बजार सूचना नियमन गर्न र स्थानीय बजार विकासका लागि फलदायी हुनेछ।
उत्पादन विकास र बजार सूचनाको छलफलमा श्री भैरव रिसालले हामीले ५ वर्षको अवधिमा धेरै काम गरेका छौँ र अझै विगतको प्रगतिमा टेकेर धेरै काम गर्न बाँकी छ भने। समाजमा सूचनालाई महत्त्वपूर्ण बनाउन बजार सूचना प्रसारका लागि भित्तेपत्रिका र विद्यालय निबन्ध प्रतियोगिताका लागि काम गरौँ। श्री भैरव रिसालले पत्रपत्रिकाबाट पत्र मित्रताले ग्रामीण जीविकोपार्जन सुधार गर्न एनटीएफपी प्रवर्द्धनका लागि उपयुक्त माध्यम हुन सक्ने पनि भने।
बैठकमा उठेको अर्को चिन्ता उत्पादनको गुणस्तरका सन्दर्भमा सङ्कलकलाई पनि बजार सूचनाबारे जानकारी दिइनुपर्छ भन्ने थियो। यसैबीच श्री भीष्म पी. सुवेदीले हामी दिगो रूपमा समाधानका उपाय कसरी अघि बढाउँछौँ भन्ने महत्त्वपूर्ण छ भने। अब हामीलाई समस्याको स्थायी समाधान चाहिन्छ, उनले थपे। बजार सूचना यसको आवश्यकता नै महसुस नगर्ने समूहमा पुगिरहेको छ।
विभिन्न नेपाली र भारतीय बजारमा जडीबुटी र एनटीएफपीको बजार मूल्य उपलब्ध गराइएपछि स्थानीय समुदायको मोलमोलाइ क्षमता बढिरहेको पाइएको छ। प्रति केजी ३०–३५ हजारमा यार्सागुम्बा बेच्ने समुदायका मानिसहरू आफूलाई लाख रुपैयाँमा बेच्न सक्षम बनाएका छन्, श्री भीष्म पी. सुवेदीले उदाहरण दिए।
रेडियो नेपालमार्फत बजार सूचना प्रसारको प्रभाव महत्त्वपूर्ण भएको सबै सहभागीले महसुस गरे। तर क्षेत्रीय प्रसारण, राष्ट्रिय प्रसारण वा स्थानीय प्रसारणमध्ये कुन राम्रो हुन्छ भनेर उपयुक्त माध्यम छान्न उनीहरू सबै सहमत भए। श्री भीष्म पी. सुवेदीले स्थानीय प्रसारण प्रभावकारी हुन्छ तर महँगो पनि हुन सक्छ भने। यसै क्रममा डा. दामोदर पराजुलीले वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालयमार्फत प्रसारण हुने कार्यक्रमअन्तर्गत एनटीएफपी बजार सूचना प्रसारका लागि समय छुट्याउने प्रतिबद्धता गरे। नार्म्सापका प्रतिनिधिले पनि नार्म्सापले प्रायोजन गरेको रेडियो कार्यक्रम “वनवाटिका” मा बजार सूचनाका लागि थोरै समय छुट्याउन सकिने सकारात्मक जवाफ दिए। बजार सूचनाका लागि जे प्रकाशित वा जुन कार्यक्रम विकास गरिए पनि त्यो व्यावसायिक हुनुपर्छ, अन्यथा मानिसले कमै सुन्छन् भन्नेमा बैठक सहमत भयो।
जडीबुटी तथा एनटीएफपी समन्वय समिति (एचएनसीसी) को प्रभावकारी सञ्चालन
डा. उदयराज शर्माले हालै अनुमोदन भएको जडीबुटी तथा एनटीएफपी विकास नीतिलाई गैरसरकारी संस्था, अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था र दाताले कसरी आत्मसात गर्न सक्छन् भन्नेमा आफ्नो ध्यान व्यक्त गरे। जडीबुटी तथा एनटीएफपी समन्वय समिति (एचएनसीसी) लाई संस्थागत रूपमा कसरी सशक्त बनाउने। एचएनसीसी मन्त्रीस्तरीय समितिबाट स्थापना भएको हो। एचएनसीसी लाई स्वायत्त बनाउन सकिएन भने यो निकायको महत्त्व नगण्य हुन्छ। एचएनसीसी स्वायत्त बनाइयो भने प्रभावकारी काम गर्न सक्छ, डा. शर्माले भने।
श्री पर्वत गुरुङले एचएनसीसी लाई तटस्थ निकायका रूपमा हेरिएको छ र यस निकायलाई सहयोग आवश्यक छ भने।
कानुनको तुलनामा नीतिको प्रभावकारिताबारे जिज्ञासामा डा. शर्माले जबसम्म कानुनले कुनै कार्यान्वयनमा प्रतिबन्ध लगाउँदैन तबसम्म त्यो गर्न सकिन्छ भन्ने जवाफ दिए। नीतिले ढोका खोल्छ र कार्यान्वयन सहज बनाउँछ। नीतिलाई विभिन्न कानुनमा समाहित गर्न सकिन्छ। डा. शर्मालाई समर्थन गर्दै डा. दामोदर पराजुलीले हामी सबै सरकारी निकायले कानुनी व्यवस्थाको महत्त्व महसुस गरेका छौँ भने। राष्ट्रले समग्रमा विश्लेषण गर्छ — कुन दफा वा उपदफा कहाँ राख्ने?
श्री भीष्म पी. सुवेदीले एचएनसीसी को स्वायत्त संस्थागत विकास कसरी सम्भव छ भन्ने हामी सोचिरहेको मुख्य चिन्ता हो भने। हामीले एचएनसीसी लाई दिन सक्ने सहयोग आर्थिक मात्र नहुन सक्छ; एचएनसीसी को प्रभावकारी सञ्चालनमा योगदान दिन सक्ने अन्य पक्ष पनि छन्। डा. उदयराज शर्माको प्रस्तावलाई समर्थन गर्दै श्री सुवेदीले सहभागीहरूलाई आफ्नो संस्थाको तर्फबाट प्रतिबद्धता जनाउन अनुरोध गरे।
अनुरोधको जवाफमा श्री दिनेश पौडेलले एसडीसी यस्तो निकाय सुदृढ गर्न इच्छुक रहेको सन्देश आफूसँग भएको बताए।
नार्म्सापका प्रतिनिधिले पनि यस्ता निकायलाई सहयोग गर्नुपर्ने आवश्यकता महसुस गरिएको सम्भावनाको वचन दिए र ‘म यो प्रस्ताव व्यवस्थापन समितिमा पुर्याउनेछु’ भने।
इसिमोडका द्युतिमान चौधरीले एचएनसीसी लाई सहयोग गर्ने सम्भावनाको वचन व्यक्त गरे। उनले केही महिनामा केही प्रगति हुनेछ भन्ने थपे। डा. प्रदीपजङ्ग पाण्डेले पनि आवश्यकताको कुनै पनि आह्वानमा एचएनसीसी लाई सहयोग गर्ने वचन दिए।
एनएनएनको २५औँ साझेदारी बैठक समापन गर्दै श्री प्रदीपजङ्ग पाण्डेले एन्सावलाई धन्यवाद दिँदै बजार सूचना सेवाका मुद्दा फराकिलो अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिकोणबाट लिनुपर्ने बताए। पहिले बजारको आवश्यकता बुझ्नु आवश्यक छ र उचित सूचना उत्पादकसम्म पुर्याइनुपर्छ। ५००/६०० प्रजातिलाई ३५ व्यावसायिक प्रजातिमा ल्याउनु महत्त्वपूर्ण काम हो, श्री पाण्डेले भने। हामीले संरक्षणको दृष्टिकोणलाई पनि ध्यानमा राख्दै ठूलो मात्रामा उत्पादन र गुणस्तरमा जोड दिनुपर्छ। उत्पादकलाई कानुनी व्यवस्थाबारे पनि सचेत बनाइनुपर्छ, श्री पाण्डेले थपे। सबै सहभागीलाई धन्यवाद दिँदै उनले बैठक समापन गरे।
(सम्पादन नगरिएको)
