सेप्टेम्बर २७, २००२ नेपाल एनटीएफपी नेटवर्क (एनएनएन) को अठारौँ साझेदारी बैठक सेप्टेम्बर २७, २००२ मा काठमाडौँको बानेश्वरस्थित भीमसेनगोला एन्सावमा बस्यो।
सहभागीहरू
कार्यसूची
छलफलको सारांश र बैठकको निष्कर्ष
भीष्म सुवेदीले सहभागीहरूलाई नेपाल एनटीएफपी नेटवर्कको अठारौँ साझेदारी बैठकमा स्वागत गरे। वनस्पति स्रोत विभाग (वनस्पति स्रोत विभाग) का महानिर्देशक डा. उदयराज शर्मालाई बैठकको अध्यक्ष छान्ने श्री सुवेदीको प्रस्तावमा सहभागीहरू सहमत भए। डा. शर्माले बैठकको अध्यक्षता गरे र बैठकमा कडाइका साथ उठेका एनटीएफपी र एनटीएफपी कार्यक्रममा सरकारको भूमिकासम्बन्धी धेरै मुद्दाका सम्भावित समाधान प्रस्तुत गरे।
१. १७औँ साझेदारी बैठकको पुनरावलोकन र विकासको अनुवर्ती भीष्म सुवेदीले अगस्ट २, २००२ मा मेडेप कार्यालयमा बसेको सत्रौँ एनएनएन साझेदारी बैठकका छलफल र नतिजाको सङ्क्षिप्त समीक्षा गरे। यस सत्रमा नेपाल–भारत व्यापार सन्धिको प्रभावबारे छलफल र रियो+१० बारे कार्यदलको अद्यावधिक पनि समावेश थियो। रियो+१० र नेपाल–भारत व्यापार सन्धिबारे प्रतिक्रिया दिन भवेश्वर दासको समन्वयमा गठन गरिएको एनएनएन सदस्यहरूको कार्यदलका अधिकांश सदस्य अनुपस्थित वा बाहिर रहेकाले बैठक स्थगित भयो। तर जोहानेसबर्गको विश्व शिखर सम्मेलनमा सहभागी हुनुभएका केही सदस्य र अध्यक्ष डा. उदयराज शर्माको प्रतिक्रियाका आधारमा जीवन्त छलफल भयो।
डा. शर्माले शिखर सम्मेलनको मुख्य ध्यान गरिबी निवारण थियो र विकासको क्षेत्रसँग सम्बन्धित अन्य एजेन्डा सहायक कार्यक्रम मानिएको बताए। आश्चर्यजनक रूपमा सामुदायिक वन र एनटीएफपीका मुद्दालाई राम्रो स्वागत गरियो। यस क्षेत्रमा नेपाली अनुभव धेरै अन्य देशभन्दा निकै अगाडि रहेको पाइयो। उनले सम्मेलनको विस्तृत प्रतिवेदन वेबसाइटमा पाइन्छ र यो राम्रो सिकाइको अनुभव हुन सक्ने थपे।
विश्व शिखर सम्मेलनमा सहभागी भएका भोला भट्टराईले नेपालबाट सरकारी र गैरसरकारी दुवै क्षेत्रका सहभागी भए पनि उनीहरूबीच अन्तरक्रिया भएन भने। यो थाइल्यान्डको अवस्थाको ठीक उल्टो थियो, जहाँ गैरसरकारी संस्था र सरकारबीच राम्रो समन्वय थियो।
कार्ल शुलरले स्विस सरकारले नेपाल सरकारलाई बैठकमा सहभागी हुने सहभागीहरूको सूची पठाउन भनेको थपे। तर दुई हप्तापछि पनि योग्य सहभागीको सूची पठाउन सकेनन्। यसमा डा. उदयराज शर्माले सूचना सम्बन्धित विभागमा निकै ढिलो पुगेकाले सहभागीको सूची सम्मेलनमा पठाउन नसकिएको स्पष्ट पारे। सूची पहिल्यै उपलब्ध नभएकाले नेपाली सहभागीको प्रस्तुतिका लागि छुट्टै समय तोकिएको थिएन, तैपनि माउन्टेन फोरमका आयोजकले नेपालको प्रस्तुतिका लागि समय निकाल्न सफल भए। डा. शर्माले नेपालसँग जलाधार व्यवस्थापन, दिगो पर्वतीय विकास, मध्यवर्ती क्षेत्र परियोजना आदिसँग सम्बन्धित धेरै सफलताका कथा भए पनि दुर्भाग्यवश समयमै सूचनाको अभाव र यी क्षेत्रमा पर्याप्त ज्ञान र अनुभव भएका उपयुक्त जनशक्तिको अनुपस्थितिले तिनलाई राम्ररी साझा गर्न नसकिएको पनि बताए।
२. ग्लोबल डेभलपमेन्ट एलायन्स/सार्वजनिक–निजी गठबन्धन परियोजना भीष्म सुवेदीले सदस्यहरूलाई एन्साब एनटीएफपी क्षेत्रमा सार्वजनिक–निजी गठबन्धन प्रवर्द्धन गर्न “गैरकाष्ठ वन पैदावार (एनटीएफपी) को प्रमाणीकरण र दिगो बजारीकरण” शीर्षकको परियोजना सञ्चालन गर्न तयार रहेको जानकारी दिए। भीष्म पी. सुवेदीको अनुरोधमा डा. आचार्यले परियोजनाको मुख्य लक्ष्य नेपाली एनटीएफपी उत्पादकहरूको आय र रोजगारी बढाउन, दिगो स्रोत व्यवस्थापन प्रवर्द्धन गर्न, नेपालमा एनटीएफपीको प्रमाणीकरण कार्यक्रम स्थापना गर्न र पश्चिममा उद्योग सदस्यहरूबीच जिम्मेवार खरिद अभ्यास विस्तार गर्न नेपाली र विदेशी खरिदकर्ता, नेपाली एनटीएफपी उत्पादक, गैरसरकारी संस्था, सङ्घ–संस्था र सरकारी कार्यक्रमलाई जोड्नु रहेको स्पष्ट पारे। यसमा भीष्म पी. सुवेदीले परियोजनाका गतिविधि थप स्पष्ट पार्दै एन्सावले यूएसएआईडी नेपालको आर्थिक सहयोगमा फेकोफन, गोरखा आयुर्वेद, हिमाली जडीबुटी सरोकार समूह र हिमालयन बायोट्रेडलाई गठबन्धन सदस्यका रूपमा सहकार्य गरी यो परियोजना कार्यान्वयन गर्दै गरेको उल्लेख गरे। उनले प्राविधिक प्रस्ताव पहिल्यै यूएसएआईडीबाट स्वीकृत भइसकेको र वार्ताको अंश प्रक्रियामा रहेको पनि बताए।
एनटीएफपीको प्रमाणीकरण कार्यक्रमबारे डा. आचार्यले सोधेको प्रश्नमा भीष्म सुवेदीले यो अन्य देशको यस्तै अनुभवबाट सिक्न बाँकी प्रक्रिया हो भन्ने जवाफ दिए। यसबाहेक, यसमा ठूलो रकम चाहिने र एनटीएफपी प्रमाणीकरण गर्ने संस्थामा खरिद र बिक्री दुवै पक्षको बलियो विश्वास आवश्यक हुने उनले थपे। ३. एनटीएफपी विकास समन्वय समितिको स्थापना अध्यक्ष डा. शर्माले राष्ट्रिय संरक्षण निकुञ्ज, एचपीपीसीएल, गैरसरकारी संस्था र आयुर्वेद विभागका प्रतिनिधित्व गर्ने तेह्र सदस्यीय एनटीएफपी विकास समन्वय समिति स्थापना भएको सदस्यहरूलाई जानकारी दिए। उनले सँगै बसेर एनटीएफपी र सामुदायिक वनले हाल सामना गरिरहेका बाह्र प्रमुख समस्या परिभाषित गरेको थपे, जसमा बैठकमा सदस्यहरूले उल्लेख गरेका निम्न मुद्दा पनि समावेश छन्:
समितिको उद्देश्यबारे कार्ल शुलरको प्रश्नको जवाफमा डा. शर्माले नीति तर्जुमा गरिएपछि ती नीति एमएपी र एनटीएफपी प्रवर्द्धन र विकासमा काम गर्ने क्षेत्रसँग मेल खाने सुनिश्चित गर्नु उद्देश्य हो भने। समितिको उद्देश्य सदस्यहरूबाट निरन्तर प्रतिक्रियासहित नीति र समन्वयका समस्या सम्बोधन गर्नु पनि हो। उनले यसले सदस्यहरूले भर्खरै उल्लेख गरेका समस्या हटाउन निर्णायक सिद्ध हुने जोड दिए। त्यसैले उनले एनएनएन सदस्यहरूलाई समितिलाई मूल्यवान प्रतिक्रिया दिन अनुरोध पनि गरे।
कार्ल शुलरले गरिबी निवारण, साझा सम्पत्तिको उपयोग र दिगो स्रोत व्यवस्थापनसम्बन्धी विरोधाभासी मुद्दा पनि उठाए।
दिनेश पौडेलले एनटीएफपी समिति स्थापना एनटीएफपी क्षेत्रको सुरक्षा र प्रवर्द्धनको राम्रो सुरुवात भएको थपे। तर यसले एनटीएफपी क्षेत्रले हाल सामना गरिरहेका सबै समस्या समाधान गर्न सक्दैन। त्यसैले सरकारलाई यो क्षेत्रमा अव्यावहारिक नीति बनाउनबाट रोक्न दबाब समूह निर्माण गर्न बोर्डमा निजी क्षेत्र र गाउँस्तरीय सङ्कलकको प्रतिनिधित्व आवश्यक रहेकोमा उनले जोड दिए।
मानप्रसाद खत्रीले एनटीएफपी समितिको स्थापनाले सरकार र एनटीएफपी क्षेत्रबीच सहजीकरणको भूमिका खेल्न सक्ने भएकाले समर्थन गरे। उनले कुनै गलतफहमी वा भ्रम टार्न यस क्षेत्रमा दाताको सहयोगमा कुनै परियोजना कार्यान्वयन गर्नुअघि वन र वन पैदावारसम्बन्धी कानुनबारे कानुनी चेतनाको आवश्यकतामा जोड दिए।
डा. शर्माले एनएनएनका सबै सदस्यको सहयोगको महत्त्वमा जोड दिए — समिति जति प्रभावकारी र प्रभावशाली हुन्छ, एनटीएफपी क्षेत्रले त्यसबाट उति बढी फाइदा लिन सक्छ। ४. अन्य मुद्दा: श्री भीष्म सुवेदीले नेपालगञ्जमा उद्यममा आधारित जैविक विविधता संरक्षण कार्यक्रमसँग भएको कार्यशालाबारे सदस्यहरूलाई जानकारी दिए, जहाँ उनीहरूले एनटीएफपीको रोयल्टीसम्बन्धी साझा मुद्दा निकालेका थिए र प्रतिक्रिया/सुझाव वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालय र वन विभागलाई हस्तान्तरण गर्ने निर्णय गरेका थिए। उनले कार्यशालाको विवरण पनि सङ्क्षेपमा पढे, जसमा निम्न सुझाव समावेश थिए:
सदस्यहरूले भुटान र तिब्बत जस्ता छिमेकी देशमा एनटीएफपीको मूल्य जान्न पनि रुचि देखाए।
अन्तमा, सहभागीहरूलाई धन्यवाद दिनुअघि डा. शर्माले सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहका किसानका लागि नगरकोटमा जडीबुटी खेतीको तालिम पाउने दुई दिने कार्यशाला फोरम हुने जानकारी सदस्यहरूलाई दिए। यो तालिम कार्यक्रमलाई डानिडाले आर्थिक सहयोग गरेको छ।
अर्को एनएनएन साझेदारी बैठकको मिति र स्थान चाँडै अन्तिम रूप दिने निर्णय भयो।
