एन्साब र म्यान्फ्रेड–हर्मसेन–स्टिफ्टुङ फाउन्डेसन (एमएचएस) ले संयुक्त रूपमा कार्यक्रम विकास गरी स्थानीय सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह (सीएफयूजी) र अन्य सरोकारवालासँगको सहकार्यमा नेपालको नवलपुरको चुरे पहाडमा दिगो भू–उपयोग र वन संरक्षणको नमुना स्थापना गर्ने उद्देश्यले सन् २०१३ देखि काम गर्दै आएका छन्। यो नमुना परियोजनाका अनुभव र नतिजाले समुदायमा आधारित वन संरक्षणले सामाजिक सद्भाव, समता र न्याय कायम राख्दै अत्यन्त जोखिममा रहेको भू–परिधिमध्ये एकमा जैविक विविधता संरक्षण र स्थानीय आर्थिक विकासको दोहोरो लाभ दिन्छ भन्ने देखाएका छन्। यस परियोजनामार्फत हासिल गरिएका मुख्य उत्पादनमा समावेश छन्:
- स्थानीय पारिस्थितिक प्रणालीको अवस्था मूल्याङ्कन गरियो, संरक्षणका खतरा पहिचान गरियो र परियोजनाको सुरुवातमा अत्यन्त जोखिममा रहेको र केही भागमा गम्भीर रूपमा क्षयीकरण भएको ८८२ हेक्टर वनलाई प्रभावकारी रूपमा पुनर्स्थापना र संरक्षण गरियो।
- एन्साबले स्थानीय समुदायलाई उपलब्ध गराएको प्राविधिक सहयोग र क्षमता विकास तालिमले ४ वटा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहको औपचारिक गठन र वन व्यवस्थापन तथा पुनर्स्थापना योजनाको सहकार्यात्मक विकास गरायो। यसले बदलामा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहलाई आफ्नो ८८२ हेक्टर वनमाथि प्रयोग अधिकार औपचारिक रूपमा प्राप्त गर्न सक्षम बनायो।
- संरक्षणका लागि आर्थिक प्रोत्साहन सिर्जना गर्ने प्रमुख हस्तक्षेपको डिजाइन र फिल्ड परीक्षण गरियो। हस्तक्षेपहरू: i) नर्सरी विकास र सामुदायिक वन तथा निजी जग्गामा काठ र चारा रुखको वृक्षारोपण; ii) पर्यापर्यटन र गैरकाष्ठ वन पैदावार (एनटीएफपी) को दिगो उपयोगजस्ता संरक्षणमुखी उद्यम विकास; iii) औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पति (एमएपी) को खेती र प्राकृतिक भण्डारको पुनर्स्थापना; iv) सामुदायिक र निजी जमिनमा जैविक खेती र उत्पादनको बजारीकरण; र v) निजी जग्गा र सामुदायिक वनको सिमानामा चारा वनस्पति र रुख भित्र्याएर वनमा पशुपालनको प्रभाव व्यवस्थापन।
- विद्यालयका विद्यार्थी, युवा क्लब, महिला समूह र सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहमार्फत जैविक विविधता र प्रकृति संरक्षणको महत्त्वबारे चेतना अभिवृद्धि गरियो।
- तालिम र जनसञ्चार अभियान, वनभित्र आगो नियन्त्रण रेखा (फायरलाइन) निर्माण र द्रुत प्रतिकार्य टोली गठनसहितका वन संवर्द्धन अभ्यासमार्फत वन डढेलो रोकथाम र नियन्त्रणका उपाय प्रदर्शन गरियो।
संरक्षण गतिविधि कार्यान्वयनबाट हालसम्म सिकिएका मुख्य पाठ यस प्रकार छन्: i) प्रयोग अधिकारको आश्वासन पाएपछि र यी स्रोतबाट प्रत्यक्ष लाभ पाएपछि समुदाय प्राकृतिक स्रोत संरक्षणमा अझ बढी उत्प्रेरित हुन्छन्; ii) वनमा निर्भर समुदायलाई उपयुक्त वैकल्पिक आम्दानीमूलक गतिविधि परिचय गराउँदा वन क्षय र वन विनाश घट्छ; iii) चेतना अभिवृद्धि, गैरकाष्ठ वन पैदावारमा मूल्य अभिवृद्धि र स्थानीय मानिसलाई आवश्यक प्राविधिक क्षमता उपलब्ध गराउँदा वनको तल्लो तह जलाउने र वन डढेलो वार्षिक रूपमा घट्छ। हालसम्मका उपलब्धि र सिकाइमा आधारित रहेर एन्साब र एमएचएस ले तत्काल संरक्षण आवश्यकता र वैकल्पिक आम्दानीका विकल्प पूरा गर्न केही सामुदायिक सहयोग गतिविधिसहित संरक्षण कार्यक्रमको विकासका लागि क्षेत्रवरिपरि तयारी गतिविधि सञ्चालन गर्न संयुक्त रूपमा काम गर्दैछन्।
