नेपालमा एन्साबका परियोजना कार्यान्वयन साझेदार – फेकोफन, राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष र रिलिफ इन्टरनेसनल (आरआई)
एन्साबले संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय वातावरण कार्यक्रम (युनेप) र फरेस्ट स्टुअर्डसिप काउन्सिल (एफएससी) सँग मिलेर विश्व वातावरण कोष (जीईएफ) को अनुदान र विभिन्न साझेदारको सह–वित्तीयताबाट कार्यान्वयन हुने बहुदेशीय परियोजना “अतिरिक्त पारिस्थितिक प्रणाली सेवा समावेश गरेर भू–परिधिस्तरमा एफएससी प्रमाणीकरण विस्तार” विकास गर्यो, जसको लक्ष्य एफएससी प्रमाणीकरणका माध्यमबाट विभिन्न पारिस्थितिक प्रणाली सेवाका लागि जिम्मेवार वन व्यवस्थापन सुधार र प्रवर्द्धन गर्नु थियो। यो परियोजनाले पारिस्थितिक प्रणालीका कार्य सुधार गर्न सफल मोडेल स्तरोन्नतिको प्रारम्भिक चरणका रूपमा जैविक विविधता संरक्षण र पारिस्थितिक प्रणाली सेवाका लागि उदीयमान बजारमा लागू हुने एफएससी प्रमाणीकरणका विस्तारित र सुदृढ विश्वव्यापी तथा राष्ट्रिय वातावरणीय मापदण्ड समावेश गर्ने लक्ष्य राखेको थियो। नेपालमा यो परियोजना सामुदायिक वन उपभोक्ता महासङ्घ नेपाल (फेकोफन), राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष (राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष) र रिलिफ इन्टरनेसनल (आरआई) को साझेदारीमा दोलखा जिल्लाका दुई भू–परिधि, चरनावती र गौरीशङ्करमा कार्यान्वयन गरिएको थियो।
यो परियोजनामा जम्मा १५,३९८ हेक्टर क्षेत्रफल ओगट्ने ९० वटा वन व्यवस्थापन एकाइ (एफएमयू) समावेश छन्, जसमध्ये ७३ वटा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहले चरनावती भू–परिधिको ७,८३५ हेक्टर वन क्षेत्र ओगटेका छन्, जसमा वन कार्बन सञ्चिति, जलीय सेवा, जैविक विविधता संरक्षण र माटो संरक्षण सम्भावित पारिस्थितिक प्रणाली सेवा हुन्; र १७ वटा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहले गौरीशङ्कर भू–परिधिको ७,५६३ हेक्टर वन क्षेत्र ओगटेका छन्, जसमा मनोरञ्जन सेवा, जैविक विविधता संरक्षण र माटो संरक्षण सम्भावित पारिस्थितिक प्रणाली सेवा हुन्। यी ९० वटा वन व्यवस्थापन एकाइका करिब १९,००० जनालाई स्थानीय तहमा बैठक, तालिम र कार्यशालामार्फत पारिस्थितिक प्रणाली सेवा प्रमाणीकरण, प्रमाणीकरणको लागत र लाभ, पारिस्थितिक प्रणाली सेवा प्रमाणीकरण प्रक्रिया, लेखा र अभिलेख राख्ने तथा पारिस्थितिक प्रणाली सेवा मूल्याङ्कन र व्यवस्थापनबारे तालिम दिइयो, जहाँ करिब ४०% सहभागी महिला थिए।
नेपाल पारिस्थितिक प्रणाली सेवा बजार र जलवायु परिवर्तन पहलतर्फ अगाडि बढिरहेको सन्दर्भमा यो परियोजनाले विज्ञानमा आधारित प्रमाणीकरण मोडेल आईजीआई–ग्लोबल मापदण्डलाई अन्तिम रूप दिन सुझाव उपलब्ध गराउन सहयोग गर्यो। एफएससीले विश्वभर एकरूपमा प्रयोग गर्न र एफएससी प्रणालीको विश्वसनीयता सुदृढ गर्न आईजीआई संस्करण ५ (पी एन्ड सी भी५) परिमार्जन र स्वीकृत गर्यो। आईजीआई V5 ले दिगो वन व्यवस्थापन प्रमाणीकरणमा पर्याप्त रूपमा समेटिएका नभएका पारिस्थितिक प्रणाली सेवाको विस्तृत शृङ्खला समावेश गर्छ, जुन परियोजनाको एक प्रमुख उपलब्धि हो। आईजीआई V5 का आधारमा नेपालमा राष्ट्रिय वन प्रमाणीकरण मापदण्ड विकास गर्ने योजना बनाइएको छ। यसका लागि पारिस्थितिक प्रणाली सेवाका लागि वन प्रमाणीकरणबारे राष्ट्रिय सरोकारवालाको बुझाइ विकास गर्न सामाजिक, आर्थिक र वातावरणीय क्षेत्र प्रतिनिधित्व गर्ने नौ जना विज्ञसहितको राष्ट्रिय मापदण्ड विकास समूह (एसडीजी) गठन गरियो। यी एसडीजी सदस्यले सम्बन्धित सिद्धान्त, मापदण्ड, सूचक र प्रमाणीकरणका साधनमा काम गरे र एफएससी राष्ट्रिय स्टुअर्डसिप मापदण्ड (एनएफएसएस) को मस्यौदा तयार गर्न सुझाव दिए। नेपालका लागि एनएफएसएस मस्यौदाले इच्छुक पक्षलाई आफ्ना वन वातावरणीय रूपमा उपयुक्त ढङ्गले व्यवस्थापन गर्न मापदण्ड उपलब्ध गराउँछ: काठ, गैरकाष्ठ उत्पादन र पारिस्थितिक प्रणाली सेवाको उत्पादनले वनको जैविक विविधता, उत्पादकत्व र पारिस्थितिक प्रक्रिया कायम राख्छ; सामाजिक रूपमा लाभदायक: वन व्यवस्थापनले स्थानीय मानिस र समग्र समाज दुवैलाई दीर्घकालीन लाभ दिन्छ र त्यसैले वन स्रोत दिगो राख्न र दीर्घकालीन व्यवस्थापन योजना पालना गर्न बलियो प्रोत्साहन प्रदान गर्छ; आर्थिक रूपमा सम्भाव्य: वन सञ्चालन वन स्रोत, पारिस्थितिक प्रणाली वा प्रभावित समुदायको मूल्यमा आर्थिक नाफा नगरी पर्याप्त लाभदायक हुने गरी संरचित र व्यवस्थित हुन्छन्।
परियोजनाले “पारिस्थितिक प्रणाली सेवामा वन स्टुअर्डसिपको प्रभाव प्रदर्शन” विषयक प्रक्रियागत दस्तावेज विकास गर्न र एफएससी प्रमाणित पारिस्थितिक प्रणाली सेवाको अन्तर्राष्ट्रिय बजार अध्ययन डिजाइन गर्न पनि योगदान गर्यो; वन कार्बन सञ्चिति, जैविक विविधता संरक्षण, पानी, माटो संरक्षण र मनोरञ्जन सेवामा केन्द्रित भई नेपालमा राष्ट्रिय तथा स्थानीय तहमा प्रमाणित पारिस्थितिक प्रणाली सेवाको बजार अध्ययन गर्यो; पारिस्थितिक प्रणाली सेवा प्रमाणीकरणबारे ४६ जना स्थानीय स्रोत व्यक्तिलाई प्रशिक्षक तालिम (ToT) दियो, जसमध्ये ९ जना स्थानीय स्रोत व्यक्ति स्रोत व्यवस्थापकको सहमति लिन र समुदायको चेतना अभिवृद्धि गर्न तथा एफएससी वन प्रमाणीकरणका लागि समूह तयार गर्न स्वतन्त्र, पूर्व र सूचित सहमति (एफपीआईसी) प्रक्रिया सहजीकरणमा संलग्न थिए; ८ जना वन व्यवस्थापन प्रमुख परीक्षक तयार गर्यो र नेपालमा एफएससी दिगो वन व्यवस्थापन मूल्याङ्कनबारे व्यावसायिकलाई तालिम दियो; काठ, गैरकाष्ठ वन पैदावार, वन कार्बन, पानी, जैविक विविधता र माटो व्यवस्थापनको विस्तृत व्यवस्था समावेश ९० वटा वन व्यवस्थापन योजना र समूहका विधान परिमार्जन गर्यो, जसमध्ये १७ वटा वन व्यवस्थापन समूहका लागि मनोरञ्जन सेवाको व्यवस्था गरियो; र ९० वटा वन व्यवस्थापन एकाइ तयार गरी १०६ वटा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहलाई पूर्व–मूल्याङ्कन (गौरीशङ्कर भू–परिधिका १७ वटा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह) र पुनर्मूल्याङ्कन (चरनावती भू–परिधिका ८९ वटा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह) को दायरामा ल्यायो।
