यस परियोजनाको समग्र उद्देश्य समतामूलक र गतिशील मूल्य शृङ्खला विकासमार्फत उच्च मूल्यका उत्पादन र सेवाका साना उत्पादक, किसान र प्रशोधनकर्ताको आर्थिक लाभ बढाउनु र जोखिम घटाउनु थियो।
यस साझेदारीमा एन्साबका विशिष्ट उद्देश्य निम्न थिए:
परियोजना गैरकाष्ठ वन पैदावारको व्यवसाय, अर्थात् परियोजना क्षेत्रमा रिठ्ठा र चिउरीमा संलग्न साना प्राथमिक उत्पादक (२०० घरपरिवार) को आर्थिक लाभ बढाउन र जोखिम घटाउन सफल भयो। परियोजनाका प्राथमिक लाभग्राही गरिब र अति गरिब हुन्; तर परियोजनाले परियोजना क्षेत्र र वरपर बसोबास गर्ने हजारौँ घरपरिवारमा छाप छाड्यो। मानिसलाई अधिकतम नतिजा दिन परियोजनाले केही कार्य परिमार्जन गर्यो। सुरुमा परियोजनाले उद्देश्य हासिल गर्न रिठ्ठा र टिमुरको मूल्य शृङ्खलामा काम गर्ने योजना बनाएको थियो, तर पछि चिउरी तुलनात्मक रूपमा बढी प्रतिफलदायी पाइएकाले टिमुरमा गतिविधि घटाई चिउरीमा कार्य एकीकृत गरियो।
परियोजनाले स्थानीय मूल्य अभिवृद्धि र उत्पादन विविधीकरणको अभ्यासको अभाव, गुणस्तर मापदण्डबारे कम ज्ञान, सीमित आदान आपूर्ति, विश्वसनीय बजार सूचनाको अभाव, असङ्गठित बजार, वित्तमा सीमित पहुँच र उचित पूर्वाधारको अभावजस्ता विभिन्न अवरोध पहिचान गर्यो। यी अवरोधले ग्रामीण जीविकोपार्जन, विशेष गरी आम्दानी र अन्य आवश्यकताका लागि यी प्राकृतिक स्रोतमा अत्यधिक निर्भर गरिब र अति गरिबमा सामाजिक, आर्थिक र भौतिक प्रभाव पार्छन्। उत्पादकले उचित मूल्य पाइरहेका थिएनन्, कमजोर गुणस्तरको उत्पादनले गर्दा लाभ गुमेको थियो, अनुचित प्रतिस्पर्धा व्याप्त थियो, विश्वसनीय बजार सूचनाको अभावमा स्थानीय क्षतिप्रति जोखिममा थिए, शृङ्खलाका पात्रबीच विश्वासको सम्बन्ध बलियो थिएन, व्यापारमा महिला, बालबालिका र वृद्धप्रति पूर्वाग्रह थियो, थोरै बजार केन्द्र मात्र स्थानीयसँग जोडिएका थिए, व्यापार असङ्गठित थियो, पूर्वाधारको अभावका कारण लागत बढेको थियो आदि, जसले अन्ततः स्थानीय अर्थतन्त्र र ग्रामीण जीविकोपार्जनमा क्षति पुर्याएको थियो।
यी सबै कारक विचार गर्दै र मूल्य शृङ्खलाको गहन विश्लेषणपछि परियोजनाले उत्पादन स्तरोन्नति, प्रक्रिया स्तरोन्नति, कार्यगत स्तरोन्नति, बजार स्तरोन्नति र शासकीय हस्तक्षेपमार्फत मूल्य शृङ्खलाका पात्रलाई लाभान्वित गर्ने लक्ष्यसहित सहभागितामूलक स्तरोन्नति रणनीति तयार गर्यो। यी रणनीतिले प्रारम्भिक स्रोत व्यवस्थापन र सङ्कलनदेखि खरिदकर्तालाई बिक्री गर्ने अन्तिम चरणसम्मका विभिन्न गतिविधि समावेश गरे। परियोजनाको प्रमुख हिस्सा उत्पादक र स्थानीय व्यापारी दुवैको बराबर सहभागिता भएको समुदायमा आधारित बजारीकरण कम्पनीको गठन थियो। कम्पनीले व्यापार सङ्गठित गर्न, उत्पादक, व्यापारी र स्थानीयको क्षमता विकास गर्न, प्राकृतिक उत्पादनको व्यापारमा स्केलको अर्थतन्त्रको लाभ लिएर स्थानीय अर्थतन्त्र बढाउन र योगदान दिन, स्थानीयको मोलमोलाइ क्षमता बढाउन, उत्पादकलाई उचित मूल्य दिन, मूल्य अभिवृद्धि गतिविधि सञ्चालन गर्नेजस्ता मुख्य उद्देश्य हासिल गर्न केही हदसम्म सफलता पायो। स्थानीय उत्पादक र व्यापारी आफ्नै स्थानबाट गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यापारमा सुदृढ भए र मूल्य शृङ्खलामा राम्रो स्थानमा पुगे। सञ्चालनको पहिलो वर्षमै कम्पनीले व्यापार सङ्गठित गर्न सक्यो र यसमार्फत १६२ मेट्रिक टन रिठ्ठा प्रवाह गर्यो। कम्पनीले यस कारोबारबाट रु. १,६२,००० नाफा आर्जन गर्यो, जसको केही अंश पछि ८ वटा उप–समूहलाई प्रत्येकलाई रु. ३,००० र ५ वटा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहलाई प्रत्येकलाई रु. २,००० का दरले वितरण गरियो। पहिलो पटक कम्पनीले काठमाडौँस्थित निर्यातकर्ता कम्पनीसँग बजार सम्बन्ध स्थापित गर्न सक्यो, जसले उनीहरूको रिठ्ठाका लागि प्रिमियम मूल्य दियो। यो अवसरले उनीहरूलाई थप आम्दानी र उत्पादनका लागि वैकल्पिक बजार उपलब्ध गरायो र स्थानीय उत्पादक तथा व्यापारीमा गुणस्तर र मूल्य अभिवृद्धिका विषयमा चेतना जगायो। कम्पनीले १ जना स्थायी कर्मचारी, २ जना मौसमी कर्मचारी, छनोट तथा श्रेणीकरण गतिविधिका लागि ४० जना महिला र तौल, प्याकेजिङ तथा ढुवानीका लागि ८५ जनासहित प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा संलग्न धेरै व्यक्तिलाई रोजगारी सिर्जना गर्न सक्यो। त्यसैगरी, कम्पनीले उत्पादकलाई राम्रो गुणस्तरको रिठ्ठाका लागि रु. २ थप पनि प्रदान गर्यो। उत्पादक र व्यापारीबीचको विश्वासको सम्बन्ध पनि सुदृढ भएको छ। यसको सङ्गठित सञ्चालन र उत्पादक तथा व्यापारीलाई बाँडिएका लाभका कारण समुदायमा आधारित बजारीकरण मोडेललाई सफल मोडेल मान्न सकिन्छ।
उप–समूह गठन ग्रामीण गरिबको जीविकोपार्जन उकास्न परियोजनाको उल्लेखनीय हस्तक्षेप साबित भयो। परियोजना क्षेत्रमा जम्मा १२ वटा उप–समूह गठन गरिए – रिठ्ठाका लागि ९ वटा र चिउरी सङ्कलनका लागि थप ३ वटा। उप–समूहमा दिगो सङ्कलन र सङ्कलनपछिका विधि अभ्यास गर्न, व्यवसाय योजना बनाउन, साना उद्यम सञ्चालन गर्न र राम्रो वित्तीय पहुँचका लागि समूहभित्र आवर्ती कोष सिर्जना गर्न सञ्चालन गरिएका क्षमता विकास गतिविधि ती गरिब र अति गरिबलाई सशक्त बनाउन र राम्रो आम्दानीमार्फत उनीहरूको जीविकोपार्जन सुधार्न सहयोग गर्न फलदायी देखिए। उप–समूहलाई विभिन्न सरकारी तथा विकास निकायसँग पनि जोडिएको थियो, जुन ग्रामीण गरिबलाई आफ्ना मुद्दा सम्बन्धित निकायसम्म पुर्याउन परिचालन गर्ने राम्रो थालनी साबित भयो।
समुदायमा आधारित बजारीकरण कम्पनीभित्र प्रशोधन सुविधाको स्थापना कम्पनीका लागि दिगो कदम र स्थानीय मानिस र अर्थतन्त्र दुवैका लागि लाभदायक उद्यम थियो। उपकरण तथा मेसिनरीका लागि चाहिने आर्थिक र प्राविधिक सहयोग परियोजनाले उपलब्ध गराएकाले सुविधा स्थापना गर्न सहयोग मिल्यो। कम्पनीमा उप–समूह र सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहको स्वामित्व सुनिश्चित र सुदृढ गर्न मेसिनरी खरिदको बराबरको सेयर उप–समूहलाई विनियोजन गरियो। यसले कम्पनीमा प्रायः गरिब रहेका स्थानीयको स्वामित्व कायम गरी उनीहरूलाई कम्पनीमा बढी हिस्सा दियो।
अन्त्यसम्म पुर्याउन नसकिएको एउटा हस्तक्षेप रूख दर्ता हो। रूख दर्तामा उत्पादक र परियोजना कर्मचारी दुवैको उच्च सहकार्य प्रयास समावेश गरिए पनि झन्झटिलो प्रशासनिक प्रक्रिया र अस्पष्ट सरकारी नीतिका कारण प्रक्रिया अगाडि बढ्न सकेन। तथापि यो पहल रोयल्टीका मुद्दामा सामूहिक आवाज विकास गर्ने राम्रो थालनी र नीति निर्माताहरूलाई त्यसको पुनरावलोकनका लागि पैरवी गर्ने प्रमुख कदम थियो। निजी रूपमा उत्पादित गैरकाष्ठ वन पैदावारलाई कर छूट नपाएसम्म यो कदम निरन्तर राख्नुपर्छ, जुन ग्रामीण गरिबलाई थप प्रोत्साहन दिने ठूलो कदम हुनेछ।
उद्यमशीलता र व्यवसाय योजना तालिम, गुणस्तर, सङ्कलन, सङ्कलनपछि र बजारका मुद्दाबारे अभिमुखीकरण, बैठक, सर्वेक्षण, चेतना अभिवृद्धि अभियान, बजार भ्रमण, बजार अध्ययन, व्यवस्थापन सहयोग, सेयर वितरण, बजार सूचना प्रणाली (एमआईएस) प्रसार, नर्सरी स्थापना, वृक्षारोपण, निर्देशिका तयारी आदि अन्य गतिविधि र अन्य नियमित परियोजना गतिविधिले परियोजनाको उद्देश्य हासिल गर्न र सफल समापनमा पुर्याउन आ–आफ्नो भूमिका खेले। स्थानीय स्रोत व्यक्तिको परिचालन गतिविधिको उचित कार्यान्वयनका लागि महत्त्वपूर्ण कदम थियो र भविष्यका परियोजनाले परियोजनाबाट अधिकतम उपलब्धि पाउन स्थानीय स्रोत व्यक्ति कायम राख्न र उनीहरूको विश्वास जित्न सल्लाह दिइन्छ।
यस निष्कर्षसँगै केही हस्तक्षेप अझै आवश्यक छन्, जुन तल सूचीबद्ध छन्।
