नेपालको पहिलो वन कार्बन ट्रस्ट फन्डले वन संरक्षण र दिगो उपयोगबाट समुदायलाई लाभ लिन मद्दत गर्यो
१९ जुन २०११
नेपालको पहिलो नमुना वन कार्बन ट्रस्ट फन्डअन्तर्गत दोलखा, गोरखा र चितवन जिल्लाका तीन जलाधारका प्रतिनिधिले २०११ जुन १५ मा एकीकृत पहाडी विकास अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्र (इसिमोड) मा आयोजित समारोहमा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहको तर्फबाट जम्मा ९५,००० अमेरिकी डलर प्राप्त गरे।
तीन जलाधारमा नमुना सञ्चालन गरिएको वन कार्बन ट्रस्ट फन्ड वन विनाश र वन क्षयबाट हुने उत्सर्जन न्यूनीकरण–प्लस (रेड–प्लस) परियोजनाभित्र सिर्जना र कार्यान्वयन गरिएको हो। परियोजना समुदायमा आधारित वन व्यवस्थापनमार्फत कार्बन सञ्चयमा केन्द्रित छ। जलवायु तथा वन पहलअन्तर्गत नर्वेली विकास सहयोग नियोग (नोराड) को आर्थिक सहयोगमा सञ्चालित परियोजनाले समुदाय व्यवस्थित वनको १०,००० हेक्टरभन्दा बढी समेट्छ र ८९,००० भन्दा बढी वनमा निर्भर मानिससहित १६,००० भन्दा बढी घरपरिवारसम्म पहुँच राख्छ। यो स्थानीय समुदायलाई आफ्ना वनको कार्बन अनुगमन गर्न संलग्न गराउने र त्यसका लागि आवश्यक तालिम उपलब्ध गराउने विश्वका पहिलो कार्बन अफसेट परियोजनामध्ये एक हो। अब वन कार्बन ट्रस्ट फन्डले नमुना क्षेत्रका समुदायलाई कार्बन वृद्धिका लागि पुरस्कार दाबी गर्ने अवसर दिन्छ। नोराडले कोष सुरु गर्न १,००,००० अमेरिकी डलरको प्रारम्भिक अनुदान उपलब्ध गरायो।
यो ऐतिहासिक कार्यसम्पादनमा आधारित पहल एसिया नेटवर्क फर सस्टेनेबल एग्रिकल्चर एण्ड बायोरिसोर्सेस (एन्साब) र यसका साझेदार एकीकृत पहाडी विकास अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्र (इसिमोड) र सामुदायिक वन उपभोक्ता महासङ्घ नेपाल (फेकोफन) ले कार्यान्वयन गरिरहेका छन्।
तीनवटा नमुना स्थल वन क्षेत्र, जनसङ्ख्या घनत्व, जातीय संरचना र जीविकोपार्जन अवस्थाका दृष्टिले विविध भएकाले नमुना कोषले कार्यसम्पादन मापदण्डलाई सामाजिक र आर्थिक मापदण्डसँग मिलाएर समताका मुद्दालाई सम्बोधन गर्छ। यसरी रेड भुक्तानी चारवटा आधारभूत तत्त्वका आधारमा स्थानीय समुदायलाई बाँडिन्छ: १) आधाररेखाभन्दा माथि बचत गरिएको वन कार्बनको परिमाण, २) आदिवासी जनजाति र अल्पसङ्ख्यक समूहका घरपरिवारको सङ्ख्या, ३) पुरुष र महिलाको अनुपात, र ४) परियोजना क्षेत्रभित्रका गरिब घरपरिवारको सङ्ख्या।
दोलखाको ५,९९६ हेक्टरको चरनावती जलाधारले सन् २०११ मा जम्मा करिब ४६ लाख टन कार्बन डाइअक्साइड सञ्चय गर्यो, जुन २०१० को तुलनामा ५१,४८३ टन कार्बन डाइअक्साइडको वृद्धि हो। माथिका मापदण्डका आधारमा यो जलाधारले ४५,५३५ अमेरिकी डलर रकम प्राप्त गर्यो।
गोरखाको १,८८८ हेक्टरको लुडीखोला जलाधारले सन् २०११ मा १५ लाख टनभन्दा केही कम कार्बन डाइअक्साइड सञ्चय गर्यो, जुन २०१० को तुलनामा ३६,६८० टनको वृद्धि हो। यो जलाधारले २७,५६० अमेरिकी डलर रकम प्राप्त गर्यो।
चितवनको २,३८२ हेक्टरको कयरखोला जलाधारले सन् २०११ मा २५ लाख टनभन्दा केही बढी सञ्चय गर्यो। यो २०१० को तुलनामा १२,०८७ टनको वृद्धिको प्रतिनिधित्व गर्छ। यो जलाधारमा कार्बन सञ्चयमा कम वृद्धिले कार्बन भण्डार बढाउन समुदायको कम प्रयास देखाउँदैन – बरु, वनको उच्च विद्यमान भण्डार र वनको परिपक्वता, जसको अर्थ रुखको वृद्धि सुस्त हुनु हो। यो परिस्थितिलाई ध्यानमा राखेर भुक्तानी समायोजन गरिएको थियो र जलाधारले २१,९०५ अमेरिकी डलर रकम प्राप्त गर्यो।
औसतमा सन् २०१० र २०११ बीच कार्बन सञ्चयको वृद्धि दोलखा, गोरखा र चितवनका सामुदायिक वनमा क्रमशः प्रति हेक्टर ८.६, १९.४ र ५.१ टन कार्बन डाइअक्साइड थियो।
कार्बन व्यापार विश्वव्यापी रूपमा नयाँ अवधारणा हो र वन व्यवस्थापन गर्ने स्थानीय मानिसको क्षमता विकास गर्न आवश्यक छ, ताकि उनीहरूले आफैँ यसबाट लाभ लिन सक्छन् कि सक्दैनन् भनी मूल्याङ्कन गर्न सकून्। यो नमुना परियोजनाले भुक्तानी संयन्त्र र अनुपालन प्रक्रियासहित रेड–प्लसका लागि शासन प्रणालीको परीक्षण गरिरहेको छ। यसले स्थानीय वन उपभोक्ता समूहलाई गरिने रेड भुक्तानीले उनीहरूलाई आफ्ना वन स्रोत राम्ररी संरक्षण र व्यवस्थापन गर्न पर्याप्त प्रोत्साहन उपलब्ध गराउँछ कि गराउँदैन भनी प्रदर्शन गर्न पनि मद्दत गर्नेछ। यो नमुनाबाट सिकिएका पाठले भविष्यमा रेड–प्लस भुक्तानीका लागि गरिबमैत्री र समावेशी राष्ट्रियस्तरका नीति विकास गर्न नीति निर्माता र योजनाकारलाई मद्दत गर्न सक्छन्।
हाम्रो साझेदार इसिमोडले तयार गरेको “नमुना वन कार्बन ट्रस्ट फन्ड – वन संरक्षणका लागि स्थानीय समुदायलाई पुरस्कृत गर्ने” शीर्षकको सूचना पानाका लागि कृपया लिङ्क पछ्याउनुहोस्।