जैविक कृषि: नेपालमा आम्दानी सिर्जनाको आशलाग्दो क्षेत्र

१ फेब्रुअरी २०१३

नेपालको खेती उत्पादन प्रणाली अत्यन्त एकीकृत र अन्तरसम्बन्धित छ र निर्वाहमुखी खेतीबाट विशेषता राख्छ। अधिकांश किसान समुदायसँग ०.५ हेक्टरभन्दा कम अत्यन्त सानो जमिन छ। नेपालमा खेती सधैँ स्वस्थ र पारिस्थितिक प्रणालीका अन्तरसम्बन्धित तत्त्व – माटो, वनस्पति, पशु र मानिस – को स्वस्थ अस्तित्वलाई प्रवर्द्धन गर्ने उत्पादन प्रविधिमा आधारित रहेको छ। कृत्रिम रूपमा उत्पादित मल र विषादी नेपालका केही पहाडी क्षेत्रमा कमै प्रयोग गरिएको वा कहिल्यै प्रयोग नगरिएको छ। कृषिको व्यावसायीकरणको आगमनले वातावरणीय समस्या बढाएको छ र जलवायु परिवर्तनले प्रतिकूल मौसमको सामना गर्ने सीमित विकल्प भएका समुदायलाई थप असर गरिरहेको छ। त्यसैले किसानहरू अब पारिस्थितिक वा सामाजिक हानि नगरी उपलब्ध जमिन, पानी र श्रम स्रोतबाट बढी उत्पादन गर्न र जलवायु परिवर्तनप्रति आफ्नो उत्थानशीलता बढाउन सघाउने खेती प्रणाली अन्वेषण गर्दैछन्। जैविक कृषि आर्थिक, स्वास्थ्य र वातावरणीय पक्षमा गति लिइरहेको त्यस्तै एक सम्भावित क्षेत्र हो।

सहरवासीमा जैविक उत्पादन, विशेष गरी तरकारीप्रति बढ्दो रुचि छ। उपभोक्ताको क्रयशक्ति, शिक्षा र जैविक खाद्यको स्वास्थ्य र गुणस्तरबारे चेतना तथा स्वस्थ खाद्यका लागि भुक्तानी गर्ने इच्छा बढेकाले सहरी क्षेत्रमा जैविक रूपमा खेती गरिएका तरकारीको माग बढेको छ। जैविक उत्पादनको मूल्य निर्धारणका लागि स्थापित ढाँचा नभए पनि यसले जैविक मूल्य र प्रिमियमको अस्पष्ट संयन्त्र पनि निम्त्याएको छ। नेपालमा जैविक कृषिको बजार अभ्यासले व्यक्तिगत किसान, उद्यमी र सहकारीले यसलाई पारिश्रमिकयुक्त उद्यमका रूपमा अगाडि बढाइरहेको देखाउँछ। उदाहरणका लागि, नेपालका जैविक फार्म उद्यमीमध्ये एक – साङ्गास्थित आशापुरी अर्गानिक फार्मका श्री प्रेम लामा, जसले करिब ५ हेक्टर जमिनमा खेती गर्दै आएका छन्, दैनिक करिब ३०० केजी जैविक उत्पादन बिक्री गर्छन् र महिनामा रु. ५,००,००० (६,२५० अमेरिकी डलर) भन्दा बढी आम्दानी गर्छन्। उनले काठमाडौंका रेस्टुरेन्ट र तारे होटलमा यकोन (ग्राउन्ड एप्पल), सिताके च्याउ, काउली, बन्दागोभी र काँक्रोसहित ५० भन्दा बढी जैविक उत्पादन आपूर्ति गर्दै आएका छन्। उनले सिङ्गापुरमा सतावरी, यकोन र च्याउ निर्यात पनि गर्दै आएका छन्। हाल अर्गानिक भिलेज, खेती बजार, अर्गानिक वर्ल्ड र फेयर फ्युचरजस्ता धेरै निजी कम्पनी स्थानीय किसानसँगको साझेदारीमा काम गर्दै देशका विभिन्न भागबाट जैविक उत्पादन काठमाडौं उपत्यकामा ल्याइरहेका छन्। साथै, विशेष गरी उच्च वर्ग र पर्यटकलाई लक्षित गर्ने धेरै जैविक पसल काठमाडौं र पोखरामा बढ्दै गइरहेका छन्।

नेपालमा जैविक कृषि क्षेत्रले गति लिँदै गर्दा नेपालमा मसला, सुगन्धित तेल र औषधीय वनस्पति, ताजा फलफूल र तरकारीजस्ता धेरै सम्भावित उत्पादन भएकाले यसमा प्रतिस्पर्धात्मकताको ठूलो सम्भावना पनि छ। नेपालको कृषि भूमिको उल्लेखनीय क्षेत्र पनि पूर्वनिर्धारित रूपमै जैविक छ र क्रमशः बढ्दै गएको छ। राष्ट्रिय जैविक कृषि प्रत्यायन निकाय (एनओएएबी) र जैविक कृषि उत्पादन तथा प्रशोधन प्रणालीसम्बन्धी राष्ट्रिय समन्वय समिति (एनसीसीओएपीपीएस) को हालैको स्थापना र जैविक कृषिलाई सहयोग गर्ने नीतिसँगै नेपालमा यो क्षेत्रका लागि अनुकूल वातावरण पनि सकारात्मक देखिन्छ। जैविक कृषिको राष्ट्रिय मापदण्ड पनि स्थापना भएर सरकारले अनुमोदन गरेको छ र दुई प्रमाणीकरण प्रणाली (आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली र सहभागितामूलक प्रत्याभूति प्रणाली) का कार्य निर्देशिका विकास हुँदै छन्, जुन दुवै अन्तर्राष्ट्रिय र स्वदेशी बजारको लाभ लिन महत्त्वपूर्ण औजार हुनेछन्। पछिल्लो विशेष गरी स्थानीय बजारमा उच्च माग भएका उत्पादन भए पनि प्रमाणीकरणको उच्च लागत व्यहोर्न नसक्ने साना किसानका लागि प्रमाणीकरण योजना हो।

माटोको उर्वरता र नाइट्रोजन आपूर्ति बढाउन र खाद्य सुरक्षा सम्बोधन गर्न जैविक कृषिको भूमिका राम्ररी चिनिएको छ। हालका मूल्य दर र वृद्धिको सम्भावनाका आधारमा एन्साबले गरेको जैविक कृषिको सहभागितामूलक मूल्याङ्कनले पनि सहर–उन्मुख क्षेत्रमा यो क्षेत्रमा आम्दानी सिर्जनाको उच्च सम्भावना रहेको देखाएको छ। साथै यसले युवालाई संलग्न गराउन सक्छ र त्यसरी राम्रो जीविकोपार्जन अवसर र उच्च आम्दानीको खोजीमा सहरी क्षेत्र र विदेशतर्फ युवाको हालको चिन्ताजनक बसाइँसराइ दर घटाउन सक्छ।