नेपालमा पारिस्थितिक प्रणालीमा आधारित व्यावसायिक कृषि (ECA) सम्बन्धी राष्ट्रिय कार्यशाला

९ मे २०१४

काठमाडौं, नेपाल, २०११ मे ९ – नेपालमा काम गर्ने नीति निर्माता, अनुसन्धानकर्ता, उद्यमी र विकास निकायका प्रतिनिधि नेपालमा पारिस्थितिक प्रणालीमा आधारित व्यावसायिक कृषि (ईसीए) सम्बन्धी राष्ट्रिय कार्यशालाका लागि काठमाडौंमा भेला भए। कार्यक्रममा i) ईसीए प्रणालीको अवधारणा र व्यावहारिक अनुभवको आदानप्रदान र ii) कृषि क्षेत्रमा काम गर्ने विभिन्न सरोकारवालाबीच सञ्जालीकरण र समन्वयमार्फत नेपालमा ईसीए प्रवर्द्धन गर्ने अगाडिका बाटोबारे छलफल समावेश थिए।

नेपालसँग दिगो कृषि विकास गर्ने तुलनात्मक लाभ छ; र देशभर छरिएका केही राम्रा अभ्यासको अस्तित्व यस दिशामा सम्पत्ति बन्न सक्छ। तर यी राम्रा अभ्यासलाई मूल्य शृङ्खलाको व्यवहार्य प्रणालीमा एकीकृत गर्ने प्रयासको अभाव अझै छ। यस्तो अवस्थामा लागू गर्न मिल्ने कुनै उपयुक्त कृषि–व्यवसाय मोडेल छैन। यो क्षेत्र अझै मुख्यतया निर्वाहमुखी खेती, परम्परागत खेती अभ्यास, जमिनको टुक्रीकरण र न्यून ज्ञान स्तरबाट हावी छ र न्यून उत्पादकत्व र उत्पादनबाट ग्रस्त छ। यो क्षेत्र नयाँ प्रविधि, व्यवहार्य उत्पादन, उदीयमान बजार र व्यावसायिक सम्भावनाका दृष्टिले द्रुत परिवर्तनसँग तालमेल मिलाउन संघर्ष गरिरहेको छ। स्थानीय मानिसमा खेतीलाई तुच्छ, थकाउने र अप्रतिष्ठित रोजगारीका रूपमा हेर्ने व्यापक नकारात्मक धारणा छ, जसको आंशिक कारण सानो पारिश्रमिक र परम्परागत खेती अभ्यासको प्रयोग हो। यी कारकले ग्रामीण मानिस, विशेष गरी युवालाई राम्रो जीविकोपार्जनका अवसर र उच्च आम्दानीको खोजीमा सहरी क्षेत्र र विदेशतर्फ बसाइँसराइ गर्न बाध्य बनाएका छन्, र आफ्ना बालबालिका र वृद्ध परिवारलाई पछाडि छाडेका छन्। यसले उत्पादन बढाउने प्रविधि स्तरोन्नति र ग्रामीण उद्यमशील गतिविधिको सफलतामा नकारात्मक असर पारिरहेको छ।

नेपालको कृषि क्षेत्रमा रहेको ठूलो सम्भावनाको उपयोग गर्न र यो क्षेत्रले हाल सामना गरिरहेका स्रोत क्षयीकरण, टुक्रिएको जमिन स्वामित्व, अनियमित जलवायु प्रणाली, कमजोर बजार सम्बन्ध र श्रम अभावका चुनौती सम्बोधन गर्न एन्साबले परम्परागत वन तथा कृषिलाई जलवायुमैत्री, आकर्षक र सामाजिक रूपमा प्रतिष्ठित व्यवसायमा रूपान्तरण गर्ने लक्ष्यसहित ईसीए लाई नयाँ कार्यक्रमका रूपमा परिकल्पना गरेको छ। एन्साबले परिकल्पना गरेको जलवायुमैत्री ईसीए प्रणालीले दिगो रूपमा उत्पादन र उत्पादकत्व बढाउँछ; कृषि–पारिस्थितिक प्रणाली र मानिसको जलवायु परिवर्तनप्रतिको उत्थानशीलता सुधार्छ; हरितगृह ग्यास घटाउँछ/हटाउँछ; र युवालाई आकर्षित गर्दै यसलाई सामाजिक रूपमा प्रतिष्ठित बनाई राम्रो पारिश्रमिक सिर्जना गर्छ। ईसीए ले खेतबारी र वनमा आधारित उद्यममार्फत सम्पन्न समुदाय निर्माण गर्ने लक्ष्य राखेका एन्साबका कार्यक्रमबाट प्राप्त राम्रा नतिजा र उत्कृष्ट अभ्यासमा आधारित छ।

एन्साबका कार्यकारी निर्देशक डा. भीष्म प्र. सुवेदीले ईसीए बारे प्रस्तुति दिँदै प्रभावकारी रूपमा टिक्न र दिगो विकासमा योगदान दिन परम्परागत कृषिलाई उद्यममुखी दिगो कृषिमा रूपान्तरण गर्नुपर्ने उदीयमान आवश्यकताबारे जानकारी दिनुभयो। उहाँले ईसीए को तुलनात्मक लाभ र क्षेत्रको औद्योगिक प्रतिस्पर्धात्मकता र वृद्धि प्रवर्द्धन गर्ने अगाडिका बाटोबारे प्रस्तुति दिनुभयो।

अवधारणाबारे छलफल गर्दै सहभागीहरूले पर्यावरणमैत्री कृषिसँग सम्बन्धित आफ्ना संस्थागत गतिविधि साझा गरे। सहभागीले ईसीए अवधारणा र यसको सान्दर्भिकताबारे आफ्ना विचार पनि प्रस्तुत गरे। कृषि विकास मन्त्रालयका सहसचिव श्री राम प्र. पुलामीले ईसीए को अवधारणासँग जोड्न सकिने एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापन (आईपीएम) र कृषि प्रवर्द्धन गर्न सरकारका अन्य हालैका पहलजस्ता गतिविधिबारे जानकारी दिनुभयो। वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालयका सहसचिव डा. अन्नपूर्णानन्द दासले “नेपालले आफ्नो जीविकोपार्जन सुधार र संरक्षण कार्यक्रमलाई वन–कृषि अन्तरफलकमा केन्द्रित गर्नुपर्छ, र कृषि तथा वनको सही सम्मिश्रण देशको आवश्यकता हो” भन्नुभयो। वनस्पति संरक्षण निर्देशनालयका कार्यक्रम निर्देशक श्री दिल्लीराम शर्माले “आईपीएम नीति छ र राष्ट्रिय आईपीएम कार्यक्रमले काभ्रे र चितवन जिल्लामा आईपीएम बजार प्रवर्द्धनसँगै पर्यावरणमैत्री कृषि उत्पादन गर्ने योजना बनाइरहेको छ” भन्नुभयो। कृषि विकास मन्त्रालयको विश्व व्यापार सङ्गठन (डब्लूटीओ) शाखाका डा. प्रद्युम्न पाण्डेले ईसीए जस्तो अवधारणा हिमाली उत्पादनजस्ता नेपालका अद्वितीय भौगोलिक सङ्केतमा केन्द्रित भई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुग्न सक्ने धारणा राख्नुभयो।

आफ्ना उपयोगी धारणा दिँदै सहभागी हुने अन्य सहभागी नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (एनएआरसी), कृषि विभाग, जिल्ला कृषि विकास कार्यालय (काभ्रे र काठमाडौं), खाद्य प्रविधि तथा गुणस्तर नियन्त्रण विभाग, अन्तर्राष्ट्रिय धान अनुसन्धान संस्थान (IRRI)–नेपाल, रुरल रिकन्स्ट्रक्सन नेपाल (RRN), प्र्याक्टिकल एक्सन, मर्सी कोर्प्स–नेपाल, युनाइटेड मिसन टु नेपाल (UMN), आइयूसीएन नेपाल, एसएनभी नेपाल, आइडीई–नेपाल, हेल्भेटास नेपाल, एग्रो–इन्टरप्राइज सेन्टर/नेपाल उद्योग वाणिज्य महासङ्घ, विनरक/किसान कार्यक्रम, इन्सेक, एकोस–नेपाल, सोसाइटी अफ एग्रिकल्चर साइन्टिस्ट्स नेपाल, युएसएड–नेपाल, नेपाल वातावरण पत्रकार समूह (नेफेज), हिमालयन कलेज अफ एग्रिकल्चर साइन्स एण्ड टेक्नोलोजी (हाइकास्ट), आशापुरी अर्गानिक प्रा. लि. र अन्नपूर्ण अर्गानिक, हिपाट कृषि पत्रिकाका प्रतिनिधि थिए।

थप जानकारीका लागि कृपया सुदर्शन खनाललाई सम्पर्क गर्नुहोस्: [email protected].