प्राविधिक शिक्षालाई ग्रामीण समुदायका लागि व्यावहारिक र सुलभ बनाउने: नेपालमा एक नमुना पहल
२४ सेप्टेम्बर २०२०
समृद्ध जैविक तथा सांस्कृतिक विविधता र परम्परागत सीप तथा आर्थिक रूपमा सक्रिय जनसङ्ख्याको उच्च अनुपातसहितको प्राकृतिक सम्पदा अपार भए पनि नेपाल अझै विश्वका सबैभन्दा गरिब देशमध्ये एक रहेको छ। यसको एउटा कारण गुणस्तरीय शिक्षा र व्यावहारिक तालिममा कमजोर पहुँच हो।
देशले माध्यमिक तहसम्म निःशुल्क शिक्षासहित नागरिकको शिक्षामा पहुँच सुधार गर्न लगानी गरेको छ र विगत एक दशकमा प्राथमिक तहमा विद्यालय भर्नामा उल्लेखनीय सुधार ल्याएको छ। तर विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रका धेरै अभिभावक अझै आफ्ना बालबालिकालाई विद्यालय पठाउन सक्दैनन्। साथै, विद्यार्थीले बिचमै विद्यालय छाड्ने दर निकै उच्च छ; माध्यमिक तह पूरा गर्नुअघि नै झण्डै ४०% बालबालिकाले विद्यालय छाड्छन्; देशका ग्रामीण भागका बालिका र बालबालिकामा यो दर अझ उच्च छ। धेरै ग्रामीण घरपरिवारले बाली लगाउने महत्त्वपूर्ण समयमा श्रम अभाव झेल्छन् र यसलाई पार गर्न बालबालिकालाई खेतमा परिवारलाई सघाउन प्रयोग गरिन्छ। बालिकाले घरायसी काम र बालबालिकाको हेरचाह गर्नुपर्छ। छुटेको बालश्रमको अवसर लागत, खेतीपातीको कामको लैङ्गिक आधारमा विभाजन र कहिलेकाहीँ बालबालिकाको शिक्षाका लागि गरिने खर्च बालबालिकाको विद्यालय भर्ना र विद्यालयमा निरन्तरतालाई असर गर्ने केही कारक हुन्। शिक्षाको गुणस्तर र व्यावहारिक प्रयोज्यता निकै कम छ। शिक्षा निरन्तरता दिन सक्षम भएका र माध्यमिक विद्यालय, र व्यावसायिक शिक्षासमेत पूरा गरेका विद्यार्थीले उपयुक्त रोजगारी पाउन वा आफ्नै काम सुरु गर्न सक्दैनन्, जसले एकातिर मानिसलाई शिक्षाको महत्त्वलाई कम आँक्न बाध्य बनाएको छ भने अर्कातिर राम्रो आम्दानीका अवसरको खोजीमा युवालाई सामान्य कामका लागि पनि नजिकका सहरी केन्द्र र विदेशतर्फ बसाइँसराइ गर्न उत्प्रेरित गरेको छ।
समृद्ध जैविक विविधता र सम्पन्न समुदायको परिकल्पनासहित एन्साबले ज्ञान सिर्जना गर्छ र समुदायमा आधारित, उद्यममुखी समाधानका कार्यक्रम डिजाइन गर्छ, जुन समुदायका समूह, स्थानीय उद्यम र अन्य सरोकारवालासँगको साझेदारीमा कार्यान्वयन गरिन्छ। हासिल गरिएका प्रमुख नतिजामा पारिस्थितिक प्रणाली र जैविक विविधताको संरक्षण, स्थानीय जीविकोपार्जन सुधार, क्षमता अभिवृद्धि, सुशासन सुधार र सामाजिक सद्भाव पर्छन्। बालबालिकाको औपचारिक शिक्षामा पहुँच सुधार गर्नु र शिक्षाका व्यावहारिक पक्ष सुधार गर्नु पनि एन्साबका एजेन्डामध्ये एक रहेको छ। एन्साबले आफ्ना कार्यक्षेत्रका विद्यार्थीलाई विद्यालय जान छात्रवृत्ति प्रदान गरेको छ र नेपाल तथा उत्तर अमेरिका, युरोप र एसियाका अन्य देशका विद्यार्थी स्वयंसेवक र इन्टर्नलाई आतिथ्य दिएको छ।
एन्साबले आम्दानी विविधीकरणमार्फत समुदायलाई आफ्ना बालबालिकाको शिक्षामा पहुँच बढाउन सहयोग गरेको छ। हामीले सबैभन्दा आवश्यक पर्ने ठाउँमा साना रकमको प्रत्यक्ष सहयोग पनि प्रदान गरेका छौं। उदाहरणका लागि, पर्वतको श्री सलिजा उच्च माध्यमिक विद्यालयका दृष्टिविहीन र छात्रा विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति तथा ब्रेल मेसिनसहितका शैक्षिक सामग्रीको सहयोग समुदायका लागि सार्थक देखिएको छ। अर्को घटनामा नेपालका सबैभन्दा सीमान्तकृत आदिवासी समूहमध्ये एक चेपाङ समुदायका सदस्य कविराज प्रजालाई कार्यस्थलमै तालिम र छात्रवृत्ति सहयोग प्रदान गरिएको छ; उनी वन विषयमा स्नातक अध्ययन गर्दैछन् र आफ्नो समुदायबाट पहिलो वन स्नातक हुनेछन्।
यस सन्दर्भमा एस्टी लाउडर कम्पनीजको सहयोगमा एन्साबले शिक्षा कार्यक्रम विकास गरेको छ, जुन २०१६ देखि दोलखा जिल्लामा कार्यान्वयन भइरहेको छ। यसको उद्देश्य स्थानीय समुदायलाई समग्रमा शिक्षा सुधार गर्न र विशेष गरी युवालाई व्यावहारिक प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम (टीईभीटी) उपलब्ध गराउन सहयोग गर्नु हो, जसले शिक्षालाई व्यावहारिक बनाउन र सीमान्तकृत जनसङ्ख्याको पहुँच बढाउन उदाहरणका रूपमा काम गर्नेछ। विगत तीन वर्षमा एन्साबले जिरी प्राविधिक विद्यालय र सर्ब माध्यमिक विद्यालयका गरिब विद्यार्थीलाई सहयोग गर्दै अन्य कुरासहित निम्न उत्पादन हासिल गरेको छ: क) २० जनालाई प्रवेश तयारी कोचिङ र १० जना विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति दिएर टीईभीटी मा सीमान्तकृत जनसङ्ख्याको पहुँच बढाइएको; ख) टीईभीटी को गुणस्तर बढाउन दुई प्राविधिक विद्यालयसँग साझेदारी स्थापना गरी पुस्तकालय, आधारभूत फिल्ड तथा प्रयोगशाला उपकरण, विद्यालय बगैँचा, पर्यावरण–फार्म र गैरकाष्ठ वन पैदावार प्रदर्शनी प्लटमा सहयोग गरेर ३०० भन्दा बढी विद्यार्थीलाई लाभ पुर्याउनुका साथै शिक्षकहरूलाई नमुना पर्यावरण–फार्म र उद्यमको अवलोकन भ्रमणमा सहभागी गराई उनीहरूको क्षमता विकास गरिएको; र ग) पर्यावरण–खेतीबारे कार्यस्थलमा तालिम (ओजेटी) प्याकेज विकास गरी एन्साबले उपलब्ध गराएको ओजेटी अवसरबाट २२ जना विद्यार्थी स्नातक भएका। हामीले सहभागी विद्यालयमा विद्यालय बगैँचाको व्यवस्था र विषय शिक्षकका लागि नमुना पर्यावरण–फार्मको अवलोकन भ्रमण आयोजनाजस्ता शिक्षाका व्यावहारिक पक्ष वर्षौँदेखि नियमित अद्यावधिक हुँदै गएको देखेका छौं। यस वर्ष विद्यार्थीलाई आत्मरोजगार र रोजगारी प्राप्तिमा पनि सहयोग गरिनेछ, विशेष गरी उद्यम विकास, व्यवसाय योजना र रोजगारी तयारीबारे उनीहरूको क्षमता विकासमार्फत।
एन्साब एस्टी लाउडर कम्पनीजप्रति आभारी छ, जससँग संयुक्त रूपमा यो कार्यक्रम विकास गरिएको थियो र कार्यान्वयन भइरहेको छ।