दिगोपनाको उच्चतम अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड पूरा गरेकामा वन उपभोक्ता समूह सम्मानित
१० जनवरी २००५
रेनफरेस्ट एलायन्स/स्मार्टउड एसियामा पहिलो समुदायमा आधारित गैरकाष्ठ वन पैदावार (NTFP) फरेस्ट स्टुअर्डसिप काउन्सिल (एफएससी) प्रमाणीकरण प्रदान गर्दैछ। विश्वमा रहेका पाँचमध्ये एक यो प्रमाणीकरण सामुदायिक वन उपभोक्ता महासङ्घ नेपाल (फेकोफन) लाई प्रदान गरिँदैछ। फेकोफनका सदस्यले अन्तर्राष्ट्रिय जडीबुटी तथा औषधीय उत्पादन उद्योगलाई गैरकाष्ठ वन पैदावारका सामग्री आपूर्ति गर्छन्। एफएससीले प्रमाणकहरूको मूल्याङ्कन र प्रत्यायन गरेर, राष्ट्रिय र क्षेत्रीय वन व्यवस्थापन मापदण्डको विकासलाई प्रोत्साहन गरेर र विश्वका वनलाई भावी पुस्ताका लागि संरक्षण सुनिश्चित गर्ने औजारका रूपमा स्वतन्त्र, तेस्रो पक्ष प्रमाणीकरणबारे सार्वजनिक शिक्षा र सूचना उपलब्ध गराएर जिम्मेवार वन व्यवस्थापनलाई प्रवर्द्धन गर्छ। एफएससीले विश्वका ६० देशमा ४ करोड २० लाख हेक्टरभन्दा बढी वन प्रमाणीकरण गरेको छ।
एफएससी अत्यन्त सफल भए पनि समुदायमा आधारित प्रमाणीकरणको सङ्ख्या सानो छ, जबकि सामुदायिक वन मोडेल विगत १५ वर्षमा निकै बढेको छ र विकासशील देशका विश्वका २५% वन सामुदायिक वनमा छन्। नेपालमा १३,००० भन्दा बढी वन उपभोक्ता समूह (वनमा वा वनको नजिक बस्ने मानिस) छन्, जसमा नेपालको झण्डै एक तिहाइ जनसङ्ख्या समावेश छ र जैविक विविधतामा धनी वनको २५% समेट्छन्। यी अधिकांश समुदायका लागि निर्वाहमुखी खेतीबाहेक गैरकाष्ठ वन पैदावारको व्यापार नै एकमात्र जीविकोपार्जन हो। नेपालले यो प्रमाणीकरण प्राप्त गर्नु युगान्तकारी हो र विश्वका बाँकी भागका लागि नमुना बन्ने आशा गरिएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय जडीबुटी तथा स्वास्थ्य सेवा उद्योगलाई सामग्रीका रूपमा गैरकाष्ठ वन पैदावार आपूर्ति गर्दा संसारका दुर्गम क्षेत्रमा प्रायः वन र वनमा आश्रित समुदायको विनाश हुन्छ। उदाहरणका लागि, नेपाल हिमालका साना गाउँमा औषधीय जडीबुटीका व्यापारीले वनमा बस्ने सबैभन्दा गरिब मानिसलाई सकेसम्म धेरै औषधीय वनस्पति सङ्कलन गर्न प्रोत्साहित गर्छन्, उनीहरूलाई जडीबुटीको सबैभन्दा न्यून मूल्य तिर्छन् र वनस्पति आपूर्ति (गैरकाष्ठ वन पैदावार पनि भनिने) सकिएपछि समुदायलाई छाडिदिन्छन्। यी जडीबुटी पछि पश्चिमी उपभोक्ताले फार्मेसी वा स्वास्थ्य खाद्य पसलबाट किन्ने जडीबुटीजन्य औषधिमा देखा पर्न सक्छन्। नतिजा गरिब झन् गरिब हुन्छन् र आफ्नो एकमात्र जीविकोपार्जन — जैविक विविधतामा धनी वन — नै नष्ट गर्न पुग्छन्।
यसको सामना गर्न निगम, सरकार र गैरनाफामूलक संस्थाको अनौठो गठबन्धन (नेपाली गैरकाष्ठ वन पैदावार प्रवर्द्धन गठबन्धन) गठन गरिएको थियो, जसको लक्ष्य नेपालमा जैविक विविधता क्षतिको यस सङ्कटको सामना गर्नु र व्यावसायिक प्रयोगकर्ताको शिक्षामार्फत जिम्मेवार व्यावसायिक अभ्यास ल्याएर दिगो ग्रामीण जीवन जोगाउनु हो। साथै यसको लक्ष्य फरेस्ट स्टुअर्डसिप काउन्सिल (एफएससी) प्रमाणीकरण प्रक्रिया प्रयोग गरी वनबाट प्रमाणित दिगो रूपमा सङ्कलित औषधीय जडीबुटी र अन्य गैरकाष्ठ वन पैदावार (एनटीएफपी) को विकास गर्नु हो। एफएससीले विश्वका वनको वातावरणीय रूपमा उपयुक्त, सामाजिक रूपमा लाभदायक र आर्थिक रूपमा व्यवहार्य व्यवस्थापनलाई सहयोग गर्छ र जिम्मेवार वन व्यवस्थापनलाई प्रवर्द्धन गर्छ।
प्रमाणीकरण प्रदान गर्नु वन र वनमा आश्रित समुदायको विनाशविरुद्ध लड्ने गठबन्धनको ठूलो प्रयासको एक हिस्सा हो। एन्साब (एसिया नेटवर्क फर सस्टेनेबल एग्रिकल्चर एण्ड बायोरिसोर्सेस) ले समन्वय गरेको गठबन्धनमा नेपाल सरकार; नेपाली गैरसरकारी संस्था (NGOs); एभेडासहित जडीबुटीजन्य उत्पादन उद्योगमा सक्रिय निजी कम्पनी; एफएससी वन प्रमाणीकरण संस्था – रेनफरेस्ट एलायन्स; सामुदायिक वन उपभोक्ता महासङ्घ नेपालले प्रतिनिधित्व गर्ने सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह; र संयुक्त राज्य अमेरिकी अन्तर्राष्ट्रिय विकास नियोग (युएसएड), फोर्ड फाउन्डेसन र नेदरल्यान्ड्स विकास सङ्गठन (एसएनभी) सहितका दाताका प्रतिनिधि छन्। नेपालमा गैरकाष्ठ वन पैदावारको व्यावसायिक व्यापारलाई दिगो बनाउन उद्योग, सरकार, गैरसरकारी संस्था, समुदाय र वन प्रमाणकहरूले पहिलोपटक विशेषज्ञता संयोजन गरेका छन्।
फरेस्ट स्टुअर्डसिप काउन्सिलको प्रदानसँगै बझाङ र दोलखाका १०,५०० हेक्टर समेट्ने (फेकोफनको छातामुनि रहेका) ११ सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह अब प्रमाणित भएका छन्। फेकोफनका सदस्य–सचिव भोला भट्टराईले भने, “फेकोफनले यसलाई आफ्ना सदस्यमा वन व्यवस्थापन प्रगति र एकरूपता ल्याउने अवसरका रूपमा हेर्छ। तर यो सुरुवात मात्र हो”। गत वर्ष गठबन्धनले रु. ३,५१,३०,२५४ मूल्यको ६,०२,८६५ केजी कच्चा र प्रशोधित गैरकाष्ठ वन पैदावारको बिक्रीमा योगदान गर्यो। गठबन्धनका गतिविधिले १,२०९ प्रत्यक्ष गैरकाष्ठ वन पैदावार प्रशोधन र बजारीकरणका रोजगारी सिर्जना गरेका छन् र ५,३३४ घरपरिवारले लाभ पाएका छन्। जम्मा ११,२०९ तल्लो तहका सहभागीले दिगो वन व्यवस्थापनबारे प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरे, जसले थप समूहलाई फेकोफन एफएससी प्रमाणीकरणमा सहभागी हुन अनुमति दिनेछ। उद्योग कोचिङले पीडा निवारक तेल, व्यक्तिगत हेरचाहका सामग्री, हर्बल चिया र हातेकागजसहित उत्पादनको विस्तृत शृङ्खलाको विकास गरेको छ।
अग्रणी अमेरिकास्थित उद्योग गठबन्धन सदस्यका रूपमा एभेडा फेकोफनलाई यो युगान्तकारी उपलब्धिका लागि बधाई दिन उपस्थित थियो। एभेडाका अध्यक्षका सल्लाहकार डेभिड हिर्कक्लेले एभेडाका अध्यक्ष डोमिनिक कोन्सेइलको व्यक्तिगत सन्देश प्रस्तुत गरे। “एभेडामा हामी वातावरणीय नेतृत्व र जिम्मेवारीमा उदाहरण बन्न प्रयास गर्छौं। वनस्पति प्रजातिको लोप सर्वकालीन उच्च भएको अवस्थामा उद्योगले औषधीय जडीबुटीको आपूर्ति शृङ्खलाको जिम्मेवारी लिनु अत्यावश्यक छ”। हामीले सबै प्रजाति, वनस्पति र जनावरको संरक्षण गर्न र वनसँग सामञ्जस्यमा काम गर्न सक्ने अति विशेष मानिसलाई शोषणबाट जोगाउन आजै कदम चाल्नुपर्छ। गठबन्धनले सही प्रश्न सोध्छ — वनमा बस्ने मानिसलाई आफ्नो जमिन जोगाउन र आफ्नो जीविकोपार्जन कायम राख्न सशक्त बनाउँदै।”
एन्साबले फेकोफन र सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहलाई एफएससी प्रमाणीकरणका व्यवस्थापकीय र प्राविधिक आवश्यकता पूरा गर्न प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गरायो। कदम चाल्न आह्वान गर्दै एन्साबका कार्यकारी निर्देशक भीष्म सुवेदीले भन्नुभयो “स्थानीय समुदायले आफूले व्यवस्थापन गर्ने वन स्रोतबाट अर्थपूर्ण आम्दानी पाउने वातावरण सिर्जना गरेर हामी परिवर्तन ल्याउन सक्छौं। यो निगमहरूले व्यवसाय गर्ने तरिका परिवर्तन गरेर मात्र सम्भव छ, जसले दिगो अभ्यासलाई पुरस्कृत गर्छ। सरकार, गैरनाफामूलक संस्था र दाता परियोजनाले प्राविधिक सहयोग र अनुकूल नीतिगत वातावरण उपलब्ध गराउँछन् ताकि समुदायले उद्यममुखी दिगो वन व्यवस्थापन अभ्यास गर्न सकून्”। गठबन्धनको समन्वयकर्ताका रूपमा एन्साबले गठबन्धनका अनुभव, उपलब्धि र सम्भावना साझा गर्न २००५ जनवरी ११ मा गैरकाष्ठ वन पैदावार प्रमाणीकरण तथा दिगो बजारीकरणबारे सम्मेलन आयोजना गर्दैछ। सम्मेलनमा सरकार, गैरसरकारी संस्था, दाता र निजी क्षेत्रका १०० भन्दा बढी सहभागी जुट्नेछन्।