हिमालमा जलवायुमैत्री कृषि – नेपालका पहाडी समुदायको खाद्य सुरक्षा र गरिबी न्यूनीकरणका लागि नवीन हरित व्यावसायिक मोडेल
२४ अप्रिल २०१७
एन्साबले परम्परागत खेतबारी तथा वन अभ्यासलाई जलवायुमैत्री र प्रतिष्ठित व्यवसायमा रूपान्तरण गर्ने लक्ष्यसहित पारिस्थितिक प्रणालीमा आधारित व्यावसायिक कृषि (ईसीए) को अवधारणा परिकल्पना गरेको छ। एन्साबले परिकल्पना गरेको जलवायुमैत्री ईसीए प्रणालीले दिगो रूपमा उत्पादन र उत्पादकत्व बढाउँछ; कृषि–पारिस्थितिक प्रणाली र मानिसको जलवायु परिवर्तनप्रतिको उत्थानशीलता सुधार्छ; हरितगृह ग्यास घटाउँछ/हटाउँछ; र युवालाई आकर्षित गर्दै यसलाई सामाजिक रूपमा प्रतिष्ठित बनाई राम्रो पारिश्रमिक सिर्जना गर्छ। ईसीए ले कृषि उत्पादन र उत्पादन तथा सेवाको बजारीकरणलाई पारिस्थितिक रूपमा दिगो, आर्थिक रूपमा प्रतिस्पर्धी र सामाजिक रूपमा औचित्यपूर्ण ढङ्गले केन्द्रमा राख्छ। सन् २०१० को सुरुवातमा आरम्भ भएको ईसीए कार्यक्रम नेपालका विभिन्न भौगोलिक परिवेशमा कार्यान्वयन गरिएको छ।
नेपालमा ईसीए पहलबाट प्राप्त राम्रा नतिजा, उत्कृष्ट अभ्यास र पहिचान गरिएका बजार स्रोतमा आधारित रहेर यो अवधारणा २०१५ देखि २०१६ सम्म बाजुरा जिल्लामा मिसन इस्ट र आइसिसिओ कोअपरेसनसँगको साझेदारीमा दोहोर्याइयो, जसले पहाडी ग्रामीण समुदायको खाद्य सुरक्षा र गरिबी न्यूनीकरणका लागि जलवायुमैत्री कृषि मोडेल कार्यान्वयन गर्यो। यो सुरुवातसँगै बाजुराको बन्धु र वाई गाविसमा दुईवटा सौर्य ऊर्जा सिँचाइ प्रणाली जडान गरिएका छन्, जसले ३५० भन्दा बढी घरपरिवारलाई पहिले छाडिएको १०० हेक्टरभन्दा बढी जमिनमा खाद्यान्न, तरकारी र व्यावसायिक बाली उत्पादन गर्न सघाएको छ। यति उच्च पानी माग भएको सिँचाइ प्रयोजनका लागि पानी उचाल्ने देशकै पहिलो प्रणाली भएको यसले जलवायु परिवर्तनको असरप्रति जोखिममा रहेका कठिन भौगोलिक र सामाजिक–आर्थिक परिवेशमा सिँचाइको सम्भावना देखाएको छ। सिँचाइ सुविधासँगै स्थानीय समुदायले घरेलु उपभोग र स्थानीय बजारमा बिक्रीका लागि अन्नबाली र तरकारी खेती सुरु गरेका छन् र तरकारी बीउको परीक्षण उत्पादन गरिरहेका छन्, जसले सामुदायिक तहमा खाद्य सुरक्षा र नगद आम्दानी सिर्जनामा योगदान पुर्याएको छ। यसले पाँचवटा उत्पादक समूह, दुईवटा सामुदायिक तहका उद्यम र अग्रणी फर्मका रूपमा राष्ट्रियस्तरको कम्पनी स्थापना गरी समुदाय–निजी साझेदारी कृषि–व्यवसाय मोडेल पनि विकास गर्यो। यी उद्यमलाई समूह व्यवस्थापन र लेखा राख्नेसहित व्यवसाय योजना र सिँचाइ व्यवस्थापन योजनाको विकासमा सक्षम बनाइएको छ। यो समुदाय–निजी साझेदारी कृषि–व्यवसाय मोडेल अझै विकासको क्रममा रहे पनि जैविक उत्पादनमा केन्द्रित सम्भावित अन्तिम बजारको द्रुत मूल्याङ्कनमार्फत विशिष्ट उद्यमका विकल्प – घरेलु उपभोगका लागि गहुँ, गोलभेँडा, दाल, काउली र अन्य तरकारी उत्पादन; स्थानीय बजारमा बिक्रीका लागि गहुँको व्यावसायिक उत्पादन र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा निर्यातका लागि तरकारी बीउ उत्पादन – सम्भावित उद्यमीका लागि व्यवहार्य र नाफामूलक विकल्पका रूपमा पहिचान गरियो।
परियोजनाले देखाएका उत्कृष्ट अभ्यासलाई निरन्तरता दिन कार्यक्रममा जिल्ला र स्थानीय तहका सरकारी सरोकारवाला तथा गैरसरकारी संस्थाका साथ समुदायको संलग्नता आवश्यक भएकाले परियोजनाले पहलको दिगोपनातर्फ स्थानीय तहका सरकार र नागरिक समाज संस्थासँग निकट रूपमा काम गर्यो। परियोजना सकिएपछि स्थानीय समुदायले थप जमिनमा सिँचाइ गर्न उच्च स्थानमा जलाशय निर्माणका लागि वाई गाविसबाट र बन्धु गाविसमा सिँचाइ कुलो निर्माणका लागि जिल्ला भू–संरक्षण कार्यालय (DSCO) बाट रु. ६,००,००० को आर्थिक सहयोग पहिल्यै प्राप्त गरिसकेका छन्। सबैभन्दा दुर्गम र भौगोलिक रूपमा कठिन भूभागमध्ये एक बाजुरा जिल्लाका यी दुई समुदायमा गरिएको पहलले उपयुक्त क्षमता, सामग्री, औजार र अभ्यासको व्यवस्थासहित एन्साबले विभिन्न क्षेत्रमा परीक्षण गरेको कृषि–व्यवसाय मोडेल ग्रामीण समुदायको खाद्य र आम्दानी सुरक्षाका दृष्टिले प्रभावकारी छ भन्ने देखाउँछ।
नेपालका थप मानिस र ठूला क्षेत्रसम्म विस्तार गर्न सकिने सम्भावना भएको सफल समुदाय–सञ्चालित जलवायु परिवर्तन अनुकूलन पहलका रूपमा यस पहललाई स्वीकार गर्दै २०१६ डिसेम्बरमा बेलायतको अन्तर्राष्ट्रिय विकास विभागको आर्थिक सहयोगमा सञ्चालित अनुकूलन ठूलो स्तरमा प्रोत्साहन पुरस्कार प्रदान गरियो।