काठमाडौंमा भएको आईएसडीआरएस (ISDRS) सम्मेलनमा एन्साबको अनुभव र ज्ञान प्रस्तुत
२०२४ जुन २५
काठमाडौं, नेपाल – २०२४ जुन २५
अन्तर्राष्ट्रिय दिगो विकास अनुसन्धान समाज (आईएसडीआरएस) को ३०औं वार्षिक अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन २०२४ जुन १०–१४ मा नेपालको काठमाडौंमा सम्पन्न भयो। मध्यपश्चिम विश्वविद्यालय र नेपाल ओपन विश्वविद्यालय ले आयोजना गरेको र रिसोर्सेस हिमालय फाउन्डेसन ले सम्मेलन सचिवालयको भूमिका निर्वाह गरेको यस सम्मेलनले सन् २०३० सम्म दिगो विकास लक्ष्य (एसडीजी) हासिल गर्ने दिशामा गरिएका प्रयास र उपलब्धि साझा गर्ने विश्वव्यापी मञ्च उपलब्ध गरायो। ४७ देशका २६४ अनुसन्धानकर्ता, शिक्षाविद्, विद्वान्, अभ्यासकर्ता र नीति निर्माता सम्मेलनमा सहभागी भए।
सम्मेलनको एक मुख्य आकर्षण एन्साबले आयोजना गरेको “जैविक विविधता र त्यसभन्दा पर: समुदायमा आधारित वन व्यवस्थापनका अनुभव र सिकाइ” शीर्षकको सत्र थियो। २०२४ जुन १३ मा सम्पन्न यो सत्रमा ८० भन्दा बढी सहभागी संलग्न थिए। कार्यक्रम निर्देशक श्री पुष्पलाल घिमिरे र अनुसन्धान, योजना तथा सञ्चार व्यवस्थापक श्री सुदर्शन खनालले समुदायमा आधारित जैविक विविधता संरक्षण र ग्रामीण जीविकोपार्जन सुधारमा एन्साबको तीन दशक लामो अनुभव र सिकाइ प्रस्तुत गरे। सहभागितामूलक कार्यमूलक अनुसन्धानमा जोड दिँदै प्रस्तुतिले एन्साबका व्यावहारिक समाधानले कसरी उल्लेखनीय वातावरणीय, आर्थिक र सामाजिक लाभ ल्याएका छन् र अनुकूल नीतिगत वातावरण निर्माणमा सघाएका छन् भन्ने देखायो। एन्साबका प्रयासले १,५०,००० हेक्टरभन्दा बढी वन तथा चरन क्षेत्रलाई सुधारिएको सामुदायिक व्यवस्थापनमा ल्याएका छन्, १,३०० भन्दा बढी आर्थिक संस्थाको विकास र सुदृढीकरण गरेका छन्, जसमा ८५,००० भन्दा बढी आर्थिक सहभागी संलग्न छन् र वार्षिक ९० लाख अमेरिकी डलरभन्दा बढी आर्थिक लाभ उत्पन्न गरेका छन्।
सत्रको मुख्य केन्द्रबिन्दु एन्साब र ट्राफिक इन्टरनेसनलले अन्य साझेदारसँगको सहकार्यमा कार्यान्वयन गरिरहेको बेलायत सरकारको डार्विन इनिसिएटिभद्वारा वित्तपोषित परियोजना “जनताका लागि हिमाली वनस्पति: जैविक विविधता र विकासका लागि दिगो व्यापार” थियो। सन् २०१८ मा सुरु भएको यो परियोजना तीन चरणमा सञ्चालन भइरहेको छ। २०१८ मा सुरु भएको पहिलो चरणले दुई जिल्ला, एक वनस्पति प्रजाति, १०,००० हेक्टर वन क्षेत्र समेट्यो र २,००० सङ्कलकले लाभ पाए। २०२१ मा दोस्रो चरणले पाँच जिल्ला, पाँच वनस्पति प्रजाति, ३३,००० हेक्टर वन र ५,००० सङ्कलकसम्म विस्तार गर्यो। हालको चरण २०२४ मा हालै सुरु भएको छ र यसले २७ जिल्ला, १० वनस्पति प्रजाति, १,१०,००० हेक्टर वन क्षेत्र समेट्ने र १५,००० सङ्कलकले लाभ पाउने लक्ष्य राखेको छ, साथै राम्रो बजार एकीकरणका लागि भारत र चीनलाई समेट्ने क्षेत्रीय तहका गतिविधिको योजना पनि छ। यो परियोजनाले सामुदायिक वनका व्यवस्थापन योजना तयार गरेर, सङ्कलकहरूलाई तालिम दिएर र सामुदायिक तहका प्रशोधन सुविधा स्तरोन्नति गरेर दिगो गैरकाष्ठ वन पैदावार व्यवस्थापन सुदृढ गर्यो। साथै, यसले न्यायोचित व्यापार संरचना स्थापना गर्यो, फेयरवाइल्ड प्रमाणीकरण सहजीकरण गर्यो र साइटेस ऐनको संशोधन तथा साइटेस नियमावलीको विकासमा सहजीकरणका साथै सरकार र परम्परागत चिनियाँ चिकित्सा (TCM) कम्पनीबीचको संवादमार्फत चीनसम्म पहुँचलगायत बजार पहुँच प्रवर्द्धन गर्यो।
सत्रका क्रममा सहभागीले समुदायमा आधारित, प्रोत्साहनमुखी संरक्षण दृष्टिकोण र यसका सकारात्मक नतिजाको प्रशंसा गर्दै सजीव छलफलमा सक्रिय सहभागिता जनाए। यसले जैविक विविधता संरक्षणका खतराको सामना गर्न समुदायमा आधारित वन व्यवस्थापनको प्रभावकारिता र कुशलता उजागर गर्यो। साथै, सहभागीहरूले यो दृष्टिकोणले वन डढेलो, मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व र ग्रामीण युवाको बाह्य बसाइँसराइजस्ता हालका समस्यालाई कसरी सम्बोधन गर्न सक्छ भन्ने कुराको परीक्षण गरे। सत्रको सहजीकरण एन्साबका वरिष्ठ व्यवस्थापक – जैविक विविधता डा. दिपेश प्याकुरेलले गर्नुभयो।